پرورش انسان مسئول؛ مأموریت اصلی علوم انسانی

عباس اسماعیلی‌زاده، معاون پژوهشی دانشکده الهیات دانشگاه فردوسی مشهد، در گفت‌وگو با خبرنگار ایکنا از خراسان‌رضوی در خصوص شبکه مسائل مورد پژوهش در دانشکده الهیات اظهار کرد: در سال‌های گذشته، مسیر مشخص و نظام‌مندی برای تعریف و پیگیری شبکه مسائل پژوهشی وجود نداشت و عمده فعالیت‌های علمی و پژوهشی اساتید، براساس دغدغه‌ها و علایق فردی شکل می‌گرفت، اما در سال‌های اخیر، وزارت علوم، تحقیقات و فناوری با هدف سامان‌دهی فعالیت‌های پژوهشی، رویکرد جدیدی را در پیش گرفته است. 

 

وی ادامه داد: این رویکرد مبتنی بر دو محور اصلی است، محور نخست، حرکت دانشگاه‌ها به سمت حل مسائل روز جامعه هست که در این راستا، از دانشگاه‌ها خواسته شده تا مسائل و نیازهای جامعه را شناسایی کرده و برای حل آن‌ها برنامه‌ریزی پژوهشی انجام دهند که برای تحقق این هدف، سامانه‌هایی در سطح ملی طراحی شده است که از جمله آن‌ها می‌توان به «بنیاد علم ایران» اشاره کرد و سازمان‌ها و نهادهای مختلف با ثبت نیازهای پژوهشی خود در این سامانه‌ها می‌توانند متناسب با تخصص خود طرح‌هایی را انتخاب و اجرا کنند.

 

اسماعیلی‌زاده گفت: این رویکرد در رشته‌های غیرعلوم انسانی، مانند فنی و مهندسی و علوم پایه، موفق‌تر بوده است، زیرا مسائل این حوزه‌ها ماهیتی عینی‌تر و ملموس‌تر دارند. در مقابل، علوم انسانی عمدتاً بر مباحث نظری و کتابخانه‌ای استوار است و به همین دلیل، ارتباط مستقیم آن با مسائل اجرایی جامعه کمتر بوده است.

 

 

معاون پژوهشی دانشکده الهیات دانشگاه فردوسی درباره محور دوم این رویکرد افزود: به منظور جبران این وضعیت، محور دومی تحت عنوان «مرجعیت علمی» تعریف شده است، این رویکرد به‌ویژه برای علوم انسانی طراحی شده و هدف آن حفظ و تقویت پژوهش‌های نظری است؛ پژوهش‌هایی که اگرچه ممکن است مستقیماً به یک مسئله مشخص اجتماعی نپردازند، اما در بلندمدت می‌توانند در حل مسائل کلان فکری، فرهنگی و اجتماعی مؤثر باشند. 

 

وی با بیان اینکه در دانشگاه فردوسی مشهد از اساتید خواسته شده است تا راهبردها و دغدغه‌های علمی خود را به‌صورت شفاف مشخص کنند، تصریح کرد: این راهبردها در سطح دانشگاه تجمیع می‌شوند تا از طریق هم‌افزایی و هماهنگی، جهت‌گیری علمی مشترکی شکل گیرد و فعالیت‌های پژوهشی در چارچوبی هدفمند دنبال شود،  این دو مسیر طی چند سال اخیر به‌طور جدی در حال اجرا است و به‌طور تدریجی در میان اساتید نهادینه می‌شود.

 

اسماعیلی‌زاده با اشاره به اینکه در چارچوب مرجعیت علمی، تقسیم کار ملی نیز صورت گرفته است، گفت: در این راستا کلان‌مسائل مشخصی تعریف شده و هر منطقه یا دانشگاه بر بخشی از این مسائل متمرکز شده است. برای نمونه، دانشگاه‌های شرق کشور با محوریت دانشگاه فردوسی بر موضوع حکمرانی تمرکز یافته‌اند و برخی دانشگاه‌ها مأموریت بررسی موضوعاتی مانند محیط زیست را بر عهده دارند. در صورت تحقق کامل این برنامه‌ها، بخش عمده‌ای از فعالیت‌های دانشگاه‌ها، به‌ویژه در حوزه علوم انسانی، به سمت حل مسائل واقعی جامعه هدایت می‌شود.

 

عضو هیئت علمی دانشکده الهیات دانشگاه فردوسی با اشاره به ماهیت نظری علوم انسانی افزود: در رشته‌های مرتبط با علوم تجربی و مهندسی، ارتباط با نیازهای جامعه سابقه‌ای طولانی دارد و از این رو، ورود به پژوهش‌های مسئله‌محور برای آن‌ها آسان‌تر بوده است، اما در علوم انسانی، به‌ویژه در رشته‌هایی مانند الهیات که ماهیت آن‌ها بیشتر نظری و کتابخانه‌ای است، این مسیر با چالش‌های بیشتری همراه بوده است.

 

 

وی ادامه داد: با این حال، در دانشکده الهیات طی سال‌های اخیر اقدامات مؤثری از جمله تشکیل هسته‌های پژوهشی با هدف ارتباط با جامعه و حرکت به سمت حل مسائل کاربردی انجام شده است، به‌طوری‌که در حال حاضر، حدود ۹ هسته پژوهشی در این دانشکده فعالیت دارد و برخی از این هسته‌ها موفق شده‌اند فعالیت‌های خود را به نتایج عملی برسانند، برای نمونه یکی از قراردادهای منعقد شده که پروژه آن در حال اجرا هست، هسته «پیوست‌نگاری فرهنگی» است که با هدف تقویت نگاه اخلاقی و معنوی به‌کار در میان کارکنان و کارگران آن مجموعه انجام شده است.

 

اسماعیلی‌زاده درباره اهمیت پژوهش در امر آموزش بیان کرد: اگر علم را دارای دو بال آموزش و پژوهش بدانیم، باید اذعان کرد که پژوهش نقش محوری‌تری دارد. آموزش بدون پشتوانه پژوهشی، به‌تدریج کارآمدی خود را از دست می‌دهد و در مقابل، پیوند آموزش با پژوهش موجب روزآمدی محتوا و پویایی فرآیند یاددهی و یادگیری می‌شود.

 

وی تفاوت اساسی دانشگاه با آموزش‌ و پرورش را پژوهش دانست و گفت: در آموزش‌ و پرورش، آموزش اولویت اصلی است و پس از مدتی ممکن است حالت یکنواختی ایجاد شود، اما در دانشگاه، استاد می‌تواند تمرکز اصلی خود را بر پژوهش قرار دهد و سپس یافته‌های پژوهشی را در آموزش به‌کار گیرد، امری که به ارتقای کیفیت آموزش منجر می‌شود.

 

معاون پژوهشی دانشکده الهیات دانشگاه فردوسی درباره محصول علوم انسانی گفت: در علوم انسانی، محصول اصلی «تربیت انسان» است و این حوزه به‌دنبال پرورش نیروی انسانی متعالی، اخلاق‌مدار و مسئول است. امروزه این واقعیت به‌خوبی درک شده است که بدون نیروی انسانی توانمند و ارزش‌محور، حتی پیشرفت‌های صنعتی و فناورانه نیز به موفقیت پایدار منجر نخواهد شد و بر همین اساس، بسیاری از مجموعه‌های صنعتی به ضرورت سرمایه‌گذاری بر نیروی انسانی پی برده‌اند، قراردادهای پژوهشی دانشکده نیز ناظر به همین دغدغه بوده و بر ارتقای سرمایه انسانی متمرکز است.

 

 

 

اسماعیلی‌زاده با بیان اینکه در کنار تربیت نیروی انسانی، دانشکده به سمت ارتباط مؤثر با جامعه و حل مسائل روز نیز حرکت کرده است، افزود: فعالیت‌هایی در حوزه سلامت معنوی در بیمارستان‌ها، همکاری با مجموعه‌های علوم پزشکی، تعامل با مدارس، سازمان بهزیستی، شهرداری، مراکز سالمندان و تولید بسته‌های فرهنگی برای زائران از جمله اقدامات انجام‌شده در این زمینه است، هرچند برخی از این پروژه‌ها هنوز به خروجی نهایی نرسیده‌اند، اما مسیر آن‌ها آغاز شده و دارای ظرفیت بالایی است.

 

وی ادامه داد: در حال حاضر، همکاری‌های پژوهشی بین دانشکده‌ای عمدتاً به‌صورت موردی و براساس ابتکار فردی اساتید انجام می‌شود و هنوز به یک حرکت نظام‌مند تبدیل نشده است. یکی از اهداف اصلی مدیریت پژوهشی دانشکده، تقویت همکاری میان گروه‌های آموزشی داخل دانشکده و سپس گسترش آن به سایر دانشکده‌ها است.

 

معاون پژوهشی دانشکده الهیات دانشگاه فردوسی از فعالیت‌های این دانشکده در حوزه بین‌الملل گفت: دانشکده الهیات از پیشگامان همکاری علمی با دانشگاه‌های کشورهای همسایه، به‌ویژه عراق بوده است. برگزاری دوره‌های مشترک تحصیلات تکمیلی و جذب دانشجویان خارجی از جمله دستاوردهای این همکاری‌ها است، همچنین ارتباط‌ با کشورهایی مانند افغانستان، پاکستان، مالزی، اندونزی، انگلستان و جمهوری چک برقرار شده است، هرچند تمرکز فعلی بیشتر بر توسعه همکاری با عراق است و هدف آینده، حرکت از تبادل صرف دانشجو به سمت فعالیت‌های پژوهشی بین‌المللی و اثرگذار است. 

 

این استاد دانشگاه با بیان اینکه برای انتقال مؤثر دستاوردهای پژوهشی به جامعه، تعریف دقیق مخاطب ضروری است، افزود: برخی پژوهش‌ها ذاتاً تخصصی بود و مخاطب آن‌ها متخصصان‌ هستند، اما در حوزه ارتباط با جامعه می‌توان پژوهش‌هایی طراحی کرد که برای عموم مردم، نهادها و سازمان‌ها قابل استفاده باشد. با این رویکرد، امکان تولید محصولات متنوعی مانند کتابچه‌های آموزشی، بسته‌های فرهنگی، دوره‌های آموزشی و محتوای کاربردی فراهم می‌شود.

 

وی با اشاره به اینکه انجام پژوهش کاربردی هنوز برای بخشی از اساتید علوم انسانی ناآشنا است، گفت: این اساتید سال‌ها پژوهش‌های نظری انجام داده‌اند و به آن خو گرفته‌اند، با این حال، سیاست‌های جدید آموزش عالی بر حرکت به سمت حل مسائل جامعه تأکید دارد. پژوهش‌های میدانی، ارزیابی فعالیت نهادهای فرهنگی و دینی و تحلیل نیاز مخاطبان از جمله مصادیق پژوهش کاربردی در این حوزه است.

 

 

اسماعیلی‌زاده یکی از مهم‌ترین چالش‌ها در حوزه تبلیغ دین را شکاف نسلی بیان کرد و افزود: در بسیاری از موارد، تفاوت‌های نسلی به‌درستی درک نشده و زبان مشترکی با نسل جوان شکل نگرفته است. این مسئله حتی در محیط دانشگاه و در ارتباط استاد و دانشجو نیز مشاهده می‌شود که رفع این چالش نیازمند نوسازی نسل اساتید، جذب نیروهای جوان توانمند و برنامه‌ریزی هدفمند در سطح دانشگاه و دانشکده است.

 

وی با بیان اینکه کار با اهل علم ذاتاً کاری دشوار است، بیان کرد: با توجه به اینکه هر پژوهشگر صاحب‌نظر است و دیدگاه تخصصی مستقلی دارد، همراه‌ کردن اساتید با برنامه‌های کلان دانشگاه نیازمند صبر، تدبیر و حرکت تدریجی است و تغییر نگرش‌ها معمولاً از طریق اقدامات کوچک، مستمر و هوشمندانه امکان‌پذیر است.

 

معاون پژوهشی دانشکده الهیات دانشگاه فردوسی گفت: در مجموع، تحولات مثبتی در نظام آموزش عالی کشور در حال شکل‌گیری است و مقایسه وضعیت کنونی با سه دهه گذشته نشان می‌دهد که دانشگاه‌ها به سمت ایفای نقش مؤثرتر در حل مسائل جامعه در حرکت هستند. این روند نویدبخش تحولات بزرگ‌تر در آینده‌ای نه‌چندان دور است و می‌توان انتظار داشت که دانشگاه‌ها نقش تعیین‌کننده‌تری در پیشرفت جامعه ایفا کنند.