حزب خانه یهودی؛ از فراز تا فرود

حزب خانه یهودی (به عبری: הבית היהודי، به عربی: البيت اليهودی) از جمله احزاب رژیم صهیونسیتی بود که مطابق با تقسیم‌بندی احزاب این رژیم، در اردوگاه راست‌گرایان قرار داشت. در یادداشت پیش رو، به تاریخچه، ایدئولوژی و جایگاه سیاسی این حزب پرداخته می‌شود.

حزب خانه‌ یهودی در نوامبر سال ۲۰۰۸ در جایگاه یک جنبش سیاسی جدید، در جریان راست مذهبی رژیم صهیونسیتی تأسیس شد. این حزب حاصل ادغام سه جریان، شامل حزب ملی مذهبی سنتی (مفدال) و دو جناح جداشده از اتحادیه ملی، یعنی مولَدِت و تکوما بود. هدف از این ادغام، ایجاد بلوکی واحد و قدرتمند برای نمایندگی صهیونیسم مذهبی بود که بتواند در برابر احزاب راست‌گرای سکولار، رقابت مؤثری داشته باشد. با این حال، این وحدت ابتدایی ناپایدار بود و هر دو جناح مولَدِت و تکوما به‌سرعت به‌دلیل اختلافات بر سر جایگاه در فهرست انتخاباتی و جهت‌گیری مذهبی حزب، از آن جدا شدند. در نتیجه، خانه یهودی در عمل بیشتر به بازسازی حزب ملی مذهبی با نامی جدید و رویکردی مدرن‌تر شباهت داشت.

بیشتر بخوانید:

• حزب کادیما؛ از ظهور تا انفعال
• لیکود؛ از انزوا تا تبدیل‌شدن به قدرتمندترین حزب سیاسی اسرائیل

دوره شکل‌گیری این حزب با انتخاب پروفسور دانیل هرشکوویتز در مقام نخستین رهبر و کسب فقط سه کرسی در انتخابات ۲۰۰۹ همراه بود؛ اما نقطه عطف واقعی در سال ۲۰۱۲ با انتخاب نفتالی بنت به رهبری حزب رخ داد. بنت با رویکرد تکنوکرات خود، موفق شد حزب را از یک جریان سنتی مذهبی به نیرویی جذاب برای طبقه متوسط و راست میانه تبدیل کند. تحت رهبری او، خانه‌ یهودی در انتخابات ۲۰۱۳ با تشکیل فهرست مشترک با تکوما، با کسب ۱۲ کرسی به اوج قدرت رسید و به دولتی ائتلافی به رهبری بنیامین نتانیاهو پیوست.

ایدئولوژی و مواضع سیاسی

ایدئولوژی خانه‌ یهودی بر سه پایه اصلی صهیونیسم مذهبی، ملی‌گرایی یهودی و محافظه‌کاری اجتماعی استوار بود. این حزب خود را نماینده اصلی یهودیت ارتدوکس مدرن و همچنین منافع شهرک‌نشینان اسرائیلی در کرانه باختری می‌دانست. از نظر اقتصادی، از اصول بازار آزاد حمایت می‌کرد و در مسائل اجتماعی، مواضعی محافظه‌کارانه داشت. با این حال، نفتالی بنت و همفکرانش برخلاف احزاب ارتدوکس سنتی مانند «شاس»، خواستار اصلاحاتی در سیستم معافیت سربازی طلاب علوم دینی و مشارکت برابر تمام اقشار جامعه در مسائل اقتصادی و اجتماعی بودند. 

مواضع سیاسی خانه‌ یهودی نسبت به فلسطینی‌ها، تند و سخت‌گیرانه به‌حساب می‌آمد و این حزب، مخالف سرسخت تشکیل کشور فلسطینی و حامی بی‌قید و شرط توسعه و قانونی‌سازی شهرک‌های یهودی در سرزمین‌های اشغالی بود. مهم‌ترین اقدام عملی این حزب در این زمینه، پیشنهاد و تصویب «قانون تنظیم» در سال ۲۰۱۷ بود که هدف آن، قانونی‌کردن شهرک‌های ساخته‌شده بر زمین‌های خصوصی فلسطینیان و پرداخت غرامت به مالکان بود. 

جایگاه سیاسی

خانه ‌یهودی بیش از یک دهه در جایگاه یکی از ارکان اصلی بلوک راست و اردوگاه ملی در اسرائیل عمل کرد. این حزب اغلب در دولت‌های ائتلافی به رهبری بنیامین نتانیاهو حضور داشت و نقش کلیدی در حفظ اکثریت راست‌گرا ایفا می‌کرد. با وجود ماهیت مذهبی، جذابیت آن تحت رهبری بنت، از پایگاه سنتی‌اش فراتر رفت و توانست بخش‌هایی از رأی‌دهندگان سکولار و طبقه متوسط را که نگران مسائل امنیتی و خواهان اصلاحات در سیستم معافیت سربازی بودند، جذب کند. این موفقیت، رقابت جدی برای احزاب سکولار راست‌گرا مانند لیکود ایجاد کرد.

با این حال، جایگاه سیاسی حزب پس از خروج نفتالی بنت و دیگر چهره‌های شاخص در سال ۲۰۱۸، به‌منظور تشکیل حزب راست جدید، به‌شدت تضعیف شد. خانه‌ یهودی هویت مستقل و جذابیت خود را از دست داد و به‌تدریج به حاشیه رانده شد. تلاش‌های بعدی برای احیا، از جمله تحت رهبری رافی پرتز و سپس حاجیت موشه، نتیجه‌ای در برنداشت و حزب نتوانست بار دیگر جایگاه سابق خود را بازیابد.

سرانجام، کاهش مداوم محبوبیت و ناتوانی در عبور از حد نصاب انتخابات، خانه ‌یهودی را به سمت  انفعال سوق داد و به ادغام آن در حزب بزرگتر «صهیونیسم مذهبی» منجر شد. اعضای باقی‌مانده آن نیز جذب سایر احزاب راست‌گرا شدند. بنابراین، خانه‌ یهودی که از ابتدای تأسیس خود نیرویی تعیین‌کننده در سیاست رژیم صهیونیستی بود، بعدها نتوانست به نقش تعیین‌کننده خود ادامه دهد و جای خود را به بازیگران جدید در طیف راست مذهبی داد. با این حال، ایدئولوژی و خط مشی آن از سوی جریان‌های راست‌گرا تا حد زیادی دنبال می‌شود.

روی هم رفته، حزب خانه‌ یهودی که با آرمان اتحاد جناح‌های راست مذهبی متولد شد، در دوره اوج خود تحت رهبری فردی تکنوکرات همچون نفتالی بنت توانست با ترکیب هوشمندانه گفتمان امنیتی، ملی‌گرایی و اصلاح‌طلبی اجتماعی، پلی میان پایگاه سنتی مذهبی و طبقه متوسط سکولار ایجاد کند و به بازیگری تأثیرگذار در صحنه سیاست رژیم صهیونیستی تبدیل شود. با این حال، تغییرات پرشتاب در معادلات سیاسی جریان راست‌گرا و شکست در حفظ اتحاد درونی، به تضعیف تدریجی آن دامن زد تا جایی که خروج بنت و شکست انتخاباتی باعث شد تا در جریان بزرگتر صهیونیسم مذهبی ادغام شود و به حیات مستقل خود پایان دهد.