«محبت خدیجه، روزیِ من شد»؛ از پیشگامی در ایمان تا مادریِ یک امت
حضرت خدیجه کبری(س) در ماه مبارک رمضانِ سال دهم بعثت، سه روز پس از رحلت حضرت ابوطالب(ع) دار فانی را وداع گفت. پیامبر اکرم(ص) پیکر مطهر همسر وفادار خویش را در حَجون (قبرستان معلا) به خاک سپرد. همزمانی این دو مصیبت بزرگ، آن سال را به نام «عامُالحزن»؛ سال اندوه در تاریخ اسلام ماندگار کرد. نام این بانوی بزرگ با آغاز بعثت، استقامت در سالهای دشوار دعوت و ایثار بیچشمداشت در راه اسلام پیوند خورده است. حضرت خدیجه(س) از پیشگامان ایمان به پیامبر اسلام(ص) بود؛ ایمانی آگاهانه و شجاعانه در زمانی که پذیرش اسلام نه افتخار اجتماعی، بلکه تحمل فشار، طرد و محرومیت را به همراه داشت. او در سختترین مقاطع تبلیغ دین، همه سرمایه مادی و جایگاه اجتماعی خود را در مسیر رسالت پیامبر(ص) قرار داد و با پشتیبانی بیوقفه، نقشآفرینی تعیینکنندهای در تثبیت اسلام ایفا کرد. بانویی که زندگی خویش را فدای اسلام کرد، مادر حضرت فاطمه زهرا(س) شد و به مقامی دست یافت که سلام الهی بر او نازل شد و در شمار برترین زنان عالم قرار گرفت و به مقامی رسید که پیامبر اکرم(ص) دربارهاش فرمود: «محبت خدیجه، روزیِ من شده است». بانویی که مادر حضرت فاطمه زهرا(س) و از برترین زنان عالم است و خداوند سلام خویش را به او رسانده است.
به همین مناسبت و همزمان با فرارسیدن سالروز رحلت این بانوی بزرگ اسلام، سرویس اندیشه ایکنا به سراغ فرزانه حکیمزاده استاد حوزه رفته است تا با ابعاد معنوی، اجتماعی و تمدنساز شخصیت حضرت خدیجه(س) و نسبت آن با زیست ایمانی و اجتماعی امروز گفتوگو کند. مشروح این گفتوگو را در ادامه میخوانیم:
ایکنا - حضرت خدیجه(س) بهعنوان یکی از چهار زن برتر عالم معرفی شدهاند و به تصریح روایات، سلام خداوند به ایشان ابلاغ شده است. لطفاً درباره این جایگاه معنوی برای ما توضیح بفرمایید.
درباره ستایش حضرت خدیجه(س) در قرآن، گرچه آیهای بهصورت مستقیم برای ایشان ذکر نشده چ، اما مصداق روشن برخی از آیات، بهطور قطع شامل وجود مقدس حضرت خدیجه(س) میشود. برای مثال، در آیاتی که درباره «مقربان» و پیشگامان در ایمان سخن گفته شده و یا آیاتی که به کسانی که ایمان آوردند و با مال و جان خود از اسلام دفاع نمودند، اشاره می کند، بیتردید حضرت خدیجه(س) یکی از روشنترین مصادیق این آیات هستند. ایشان تمام ثروت خود را در راه خدا و برای حفظ و پیشبرد اسلام هزینه کردند و جان خود را نیز در مسیر حمایت از رسول خدا(ص) در سختترین شرایط صرف نمودند.
از نظر تاریخی نیز حضرت خدیجه(س) نخستین زن مسلمان و در واقع دومین فردی هستند که بلافاصله پس از بعثت، دعوت پیامبر اکرم(ص) را پذیرفتند. این سبقت در ایمان، در آیات و معارف اسلامی، یکی از بزرگترین فضایل شمرده شده است. ایشان در همان لحظه نخست، بدون تردید، ایمان آوردند و این مقام، جایگاهی بسیار والا به حضرت خدیجه(س) میبخشد.
اما در خصوص روایات، بخش عمده فضایل حضرت خدیجه(س) از زبان خود رسول خدا(ص) نقل شده است. این روایات هم به دلیل جایگاه عظیم معنوی ایشان است و هم به این علت که پیامبر اکرم شناختی عمیق و دقیق از شخصیت حضرت خدیجه(س) داشتند و میخواستند جامعه اسلامی ایشان را آنگونه که شایسته است بشناسد.
با این حال، با وجود احادیث متعدد نبوی و نقش بیبدیل حضرت خدیجه(س) در حمایت از دعوت پیامبر و پشتیبانی از اسلام آن هم در سختترین شرایطی که رسول خدا و مسلمانان با آن روبهرو بودند. متأسفانه در طول تاریخ، نسبت به ایشان کمتوجهی و حتی بیلطفیهایی صورت گرفته است. در مقابل، به افرادی پرداخته شده که نه از نظر شخصیت معنوی و نه از نظر خدمات، قابل مقایسه با حضرت خدیجه(س) نیستند.
به همین دلیل است که تأکیدهای مکرر رسول خدا(ص) بر فضایل حضرت خدیجه(س)، در واقع نوعی معرفی آگاهانه و تاریخی است؛ چراکه اگر این سخنان و تصریحات نبوی نبود، شاید مورخان بعدها حتی همین مقدار هم به یاد و نام ایشان نمیپرداختند.
ایکنا - شما در سخنانتان به مقام معنوی حضرت خدیجه(س) اشاره کردید. با توجه به اینکه نام ایشان بهصراحت در قرآن نیامده، چگونه میتوان جایگاه ایشان را از منظر قرآن تبیین کرد؟
درست است که نام حضرت خدیجه(س) بهصورت صریح در قرآن نیامده، اما بسیاری از آیات قرآن که از ایمان، استقامت در راه خدا، انفاق، جهاد با مال و جان، و عمل صالح سخن میگویند، بهروشنی بر زندگی ایشان قابل تطبیقاند.
برای نمونه، آیاتی که میفرمایند: «کسانی که گفتند پروردگار ما خداست و سپس استقامت ورزیدند، فرشتگان بر آنان نازل میشوند......»، یا آیاتی که اهل ایمان و عمل صالح و مجاهدت مالی را میستایند، مصداقی روشن در شخصیت حضرت خدیجه دارند. زندگی ایشان دقیقاً تجسم همین مفاهیم قرآنی است.
ایکنا - یکی از نکات برجسته در سیره حضرت خدیجه(س)، نگاه غیرمادی ایشان به زندگی و انتخاب همسر است. این نگاه چه تفاوتی با معیارهای رایج امروز دارد؟
نکته بسیار مهمی را مطرح کردید. اساساً نگاه حضرت خدیجه(س) نگاهی غیرمادی و فراتر از ظواهر زندگی است. البته این به معنای نفی نیازهای طبیعی و مادی انسان نیست؛ همه میدانیم که زندگی به یکسری امکانات و مقدمات نیاز دارد و این موضوع انکارشدنی نیست. اما مسئله اصلی این است که تا چه اندازه باید به مادیات توجه کرد و چه چیزی باید در اولویت قرار بگیرد. پرسش اساسی اینجاست: ارزش مسائل اخلاقی، ایمان، تدین و مسئولیتپذیری تا چه حد است؟
در بسیاری از انتخابهای امروزی، خانوادهها گاهی تصور میکنند پشتوانه مالی، حمایت گسترده خانوادگی یا امکانات ظاهری، امتیاز قطعی و تضمینکننده خوشبختی است؛ در حالی که این تصور همیشه درست نیست.
حضرت خدیجه(س) در انتخاب خود، به جای ظواهر، به شخصیت اخلاقی، صداقت و امانتداری توجه کردند. این همان نقطهای است که میتواند برای امروز ما بسیار آموزنده باشد.
ایکنا - اگر بخواهیم این نگاه را به زبان امروز ترجمه کنیم، چه شاخصهایی باید مورد توجه خانوادهها قرار بگیرد؟
یکی از مهمترین شاخصها صداقت است. وقتی فردی با صداقت وارد زندگی میشود و شفاف میگوید که در چه موقعیتی قرار دارد—مثلاً دانشجو است، در ابتدای مسیر شغلی است، امکانات محدودی دارد، اما عزم جدی برای تلاش، کار و تأمین آبرومندانه خانواده دارد—این صداقت خود یک سرمایه بزرگ است. همانطور که پیامبر اکرم(ص) به «محمد امین» معروف بودند، امانتداری و راستگویی، اعتماد میآورد و اعتماد، اساس یک زندگی پایدار است.
اگر بخواهیم از سیره حضرت خدیجه(س) الگو بگیریم، باید بپذیریم که امکانات بدون صداقت و تعهد، ارزشآفرین نیست. از نگاه ایشان، کسی که ثروت دارد اما اهل مسئولیتپذیری و صداقت نیست، گزینه مطلوبی محسوب نمیشود. در مقابل، فردی که متعهد است، مسئولیتپذیر است و زیر بار تعهدات اخلاقی و خانوادگی خود میماند، حتی اگر زندگیاش با سختیهایی همراه باشد، این سختیها کمرشکن نخواهد بود.
ایکنا - جایگاه اجتماعی حضرت خدیجه(س) پیش از اسلام چگونه بود؟
حضرت خدیجه(س) حتی در دوران جاهلیت، شخصیتی استثنایی بودند. ایشان ثروتمندترین فرد قریش بودند؛ نه فقط ثروتمندترین زن، بلکه از بسیاری مردان نیز ثروت بیشتری داشتند. در جامعهای که زنان عموماً از جایگاه اجتماعی محروم بودند، ایشان از موقعیت اجتماعی بسیار بالا، ارتباطات گسترده، و نفوذ اقتصادی برخوردار بودند. از معدود زنانی بودند که سواد خواندن و نوشتن داشتند و بهعنوان تاجری بزرگ شناخته میشدند.
القاب «طاهره» و «عفیفه» به حضرت خدیجه نسبت داده شده بود. این القاب در بستر جامعهای داده شده که از نظر اخلاقی دچار انحطاط بود. حضرت خدیجه(س) با وجود حضور فعال اقتصادی و اجتماعی، چنان حدود اخلاقی، عفت، حیا و پاکدامنی را رعایت میکردند که به «طاهره» و «عفیفه» شهرت یافتند.
ایشان نهتنها تاجر بودند، بلکه پناهگاه فقرا و نیازمندان محسوب میشدند؛ خانهشان مرجع مسکینان بود، انفاق میکردند، یتیمنوازی داشتند و حتی غلامان و کنیزان خود را با هزینه کامل به ازدواج درمیآوردند. این ترکیبِ کمنظیرِ قدرت اقتصادی، پاکدامنی و معنویت است که شخصیت ایشان را برجسته میکند.
یکی از دلایل پذیرش کامل ثروت حضرت خدیجه(س) توسط پیامبر اکرم(ص) این بود که این ثروت، کاملاً حلال، پاک و عاری از ربا بود. در حالی که ربا در مکه رایج بود، حضرت خدیجه در معاملات خود انصاف، عدالت و اصول اخلاقی را رعایت میکردند. قرآن نیز تصریح میکند که انفاق و بخشش، موجب افزایش برکت مال میشود و ثروت حضرت خدیجه(س) دقیقاً به همین دلیل، روزبهروز پربرکتتر میشد.
ایکنا - محبت ویژه پیامبر اکرم(ص) به حضرت خدیجه(س) چه جایگاهی در منابع روایی دارد؟
طبق روایات معتبر، پیامبر اکرم(ص) فرمودند:«إِنِّي رُزِقْتُ حُبَّهَا»؛ یعنی محبت خدیجه(س) روزیِ من شد. این تعبیر بسیار عمیق است؛ یعنی خداوند محبت حضرت خدیجه(س) را بهعنوان نعمتی الهی در دل پیامبر(ص) قرار داد. این محبت دوطرفه، تا پایان عمر حضرت خدیجه(س) و حتی پس از رحلت ایشان، تا پایان عمر پیامبر(ص) ادامه داشت.
حضرت خدیجه(س) در دوران خلوتهای طولانی پیامبر(ص) در غار حرا، مسئولیت کامل خانه، فرزندداری و رسیدگی به پیامبر(ص) را بر عهده داشتند. ایشان بارها مسیر طولانی و سخت میان مسجدالحرام تا غار حرا را، در گرمای شدید مکه، برای رساندن آب و غذا طی میکردند؛ آن هم با عشق، اشتیاق و بدون کمترین شکایت.
در یکی از نقلهای بسیار مهم، جبرئیل به پیامبر فرمود: «وقتی خدیجه آمد، از جانب خدا و از جانب من به او سلام برسان و او را به خانهای در بهشت بشارت بده که در آن نه رنجی هست و نه سر و صدایی.» این سلام الهی، فضیلتی استثنایی است؛ سلامی که پس از پیامبران اولوالعزم، به حضرت خدیجه(س) میرسد.
ایکنا - آیا میتوان گفت اسلام بدون حمایت حضرت خدیجه(س) شکل نمیگرفت؟
در روایات آمده است که پیامبر(ص) فرمودند: «هیچ مالی به اندازه مال خدیجه به من سود نرساند.» تمام ثروت حضرت خدیجه در راه اسلام هزینه شد؛ در سختترین شرایط، در دفاع از پیامبر و پیشبرد دعوت اسلامی. از این منظر، حضرت خدیجه(س) ستون اقتصادی، عاطفی و اجتماعی اسلامِ نوپا بودند و بدون این پشتوانه، مسیر دعوت پیامبر(ص) بسیار دشوارتر میشد.
ایکنا - حضور اجتماعی و اقتصادی حضرت خدیجه(س) چه الگویی برای زن امروز ارائه میدهد؟
حضرت خدیجه(س) الگویی روشن برای زن مسلمان ارائه میدهند؛ حضور اجتماعی و اقتصادی فعال، همراه با عقلانیت، مدیریت، دانش و اشراف حرفهای و در عین حال، حفظ کامل عفاف، حریمها و کرامت انسانی. اسلام، برخلاف برخی فرهنگهای غربی، زن را بر اساس جنسیت و جذابیت ظاهری تعریف نمیکند، بلکه او را «فکرِ موافق» میداند؛ یعنی انسانی اندیشهورز که میتواند جامعه را اصلاح کند. اگر زنان با چنین نگاهی وارد عرصههای علمی، فرهنگی و اجتماعی شوند، جامعه انسانیتر، خانوادهها مستحکمتر و نسلها متعالیتر خواهند شد.
حضرت خدیجه(س) الگوی تراز زن در همه تاریخ هستند؛ زنی عالم، فعال اجتماعی، تاجر موفق، همسری وفادار، مادری فداکار و انسانی عمیقاً معنوی. اگر شخصیت ایشان بهدرستی شناخته شود، میتواند پاسخی روشن به بسیاری از چالشهای زن معاصر باشد.
انتهای پیام
