شبهای مقدس در ادیان و نیاز مشترک انسان به معنویت
حجتالاسلام عمرانی با اشاره به اشتراک شبهای مقدس در فرهنگها و ادیان مختلف، گفت: نیاز معنوی انسان، تأثیرات ماه بر روح و روان و تمایل به بازنگری در مسیر زندگی از عوامل شکلگیری چنین شبهایی در آیینهای گوناگون است.
نیاز معنوی انسان در طول تاریخ و در تمامی جوامع سبب شده است که در بسیاری از ادیان و فرهنگها شبهایی به عنوان شبهای مقدس شناخته شوند؛ شبهایی که در آنها انسان فرصت مییابد با بازنگری در زندگی و ارتباط عمیقتر با امر قدسی، مسیر آینده خود را بازسازی کند. در سنت اسلامی، شبهای قدر چنین جایگاهی دارند و به عنوان یکی از مهمترین و پررمزورازترین شبهای سال شناخته میشوند.
حجتالاسلام والمسلمین سید مسعود عمرانی، پژوهشگر دینی، در گفتوگو با ایکنا از خراسان رضوی، با بیان اینکه در ادیان مختلف ابراهیمی و شرقی نیز مفاهیم و آیینهایی مشابه شب قدر وجود دارد و این مسئله نشاندهنده ریشههای مشترک معنوی میان ادیان است، اظهار کرد: در یهودیت شب «سدر فصح» وجود دارد که در آن خروج بنیاسرائیل از مصر یادآوری میشود و مفهومی از رهایی و تعیین سرنوشت در آن مطرح است. در مسیحیت نیز «شب کریسمس» که همزمان با میلاد حضرت عیسی(ع) برگزار میشود، شبی مقدس و پربرکت به شمار میآید و در آن مناسکی مانند دعا، عبادت و بیداری شبانه انجام میگیرد. در مسیحیت شرقی نیز شبهایی با مفهوم توبه و دعا وجود دارد که از نظر معنوی شباهتهایی با شب قدر دارند.
وی ادامه داد: در آیین هندوئیسم نیز «شب شیواراتری» یا شب مقدس شیوا برگزار میشود که در آن پیروان این آیین با روزه، دعا و مراقبه به عبادت میپردازند و معتقدند این شب دارای برکت و نیروی معنوی ویژهای است. همچنین در آیین بودائیسم مراسم «بساک» وجود دارد که با مفاهیمی همچون تولد، رستگاری و نیروانای بودا پیوند خورده و در آن آیینهایی با حال و هوای معنوی برگزار میشود.
عمرانی تصریح کرد: وجود چنین شبهایی در ادیان مختلف نشان میدهد که نیاز معنوی انسان، تأثیرات روانی و روحی ماه و همچنین نیاز بشر به تجدید عهد و بازنگری در زندگی از جمله ریشههای مشترک شبهای مقدس در فرهنگهای گوناگون است.
این پژوهشگر دینی در ادامه درباره راز مخفی بودن شب قدر بیان کرد: این مسئله دارای حکمتهای متعددی است. یکی از مهمترین حکمتها ایجاد انگیزه مداوم برای عبادت است؛ زیرا وقتی زمان دقیق این شب مشخص نباشد، انسان ناچار است در چندین شب به عبادت و احیا بپردازد و این امر سبب تقویت روحیه معنوی میشود. از سوی دیگر، مخفی بودن شب قدر نوعی آزمون اخلاص نیز محسوب میشود، چراکه تنها کسانی که حقیقتاً در پی نزدیکی به خداوند هستند، در جستوجوی این شب تلاش خواهند کرد. جلوگیری از تکبر نیز از دیگر حکمتهای آن دانسته شده است؛ زیرا اگر شب قدر به طور دقیق مشخص بود، ممکن بود برخی افراد به دلیل انجام عبادت در آن شب دچار غرور شوند. علاوه بر این، مخفی بودن این شب باعث میشود برکات و فیوضات الهی در چند شب توزیع شود و افراد بیشتری از آن بهرهمند شوند.
عمرانی در این خصوص، به دیدگاه برخی از اندیشمندان بزرگ اسلامی اشاره کرد و افزود: فخر رازی معتقد است که مخفی بودن شب قدر همانند مخفی بودن اسم اعظم است. طبرسی نیز بر این باور است که خداوند این شب را پنهان کرده تا بندگان در طلب آن کوشش کنند. علامه طباطبایی مخفی بودن این شب را حکمتی الهی برای تربیت روحی انسان میداند و ملاصدرا نیز آن را نوعی تعلیم الهی برای پیوستگی مستمر انسان با خداوند تفسیر کرده است.
این پژوهشگر دینی در بخش دیگری از سخنان درباره شأن نزول دعای جوشن کبیر، گفت: براساس روایات، پیامبر اسلام(ص) در یکی از جنگها زره سنگینی بر تن داشت که موجب ناراحتی ایشان شده بود. در آن هنگام جبرئیل این دعا را آورد و فرمود که این دعا زره و جوشن معنوی پیامبر است که از هر بلایی محافظت میکند. به همین دلیل این دعا «جوشن کبیر» نام گرفته است. دعای جوشن کبیر دارای ساختاری منظم و خاص است و از ۱۰۰ بند تشکیل شده است؛ در هر بند نیز ۱۰ اسم و صفت الهی ذکر شده است. از همین رو این دعا دعایی جامع به شمار میرود که مجموعهای گسترده از اسماء و صفات الهی را دربرمیگیرد و خواندن آن میتواند حالتی عمیق از حضور معنوی در انسان ایجاد کند. از جمله فضائل و برکات این دعا نیز میتوان به حفاظت از بلاها، مغفرت گناهان و استجابت دعا اشاره کرد. به گفته عمرانی، قرائت این دعا در شبهای قدر توصیه شده است، زیرا این شبها زمان نزول فرشتگان و گسترش رحمت الهی است و دعاها در چنین فضایی آمادگی بیشتری برای اجابت دارند.
عمرانی به بُعد اجتماعی و تمدنی شبهای قدر نیز اشاره و بیان کرد: در منطق اصیل اسلامی، هرگونه ایستادگی بیرونی در برابر دشمنان، که از آن با عنوان «جهاد اصغر» یاد میشود، ریشه در تهذیب نفس و خودسازی درونی یا همان «جهاد اکبر» دارد. حقیقت مقاومت پیش از آنکه در میدانهای نبرد و در خاکریزهای فیزیکی شکل بگیرد، در ساحت جان انسان و در خلوتهای شبانه و مناجاتهای نیمهشب بندگان شکل میگیرد. اگر مقاومت بیرونی پشتوانه معنوی نداشته باشد، لرزان و ناپایدار خواهد بود.
وی ادامه داد: شبهای قدر از این منظر قلب تپنده زمان و میعادگاه نزول رحمت گسترده الهی هستند؛ زمانی که انسان فرصت مییابد هویت معنوی خود را بازسازی کرده و با خداوند تجدید عهد کند. در این شبها، انسان مؤمن با اشک و استغفار به مبارزه با رذایل درونی مانند ترس، طمع، خودخواهی و دلبستگی به تعلقات فانی میپردازد. این رذایل همان عواملی هستند که در بزنگاههای تاریخی میتوانند مانع شجاعت، ایثار و مقاومت انسان شوند. هنگامی که انسان در کوره گدازان بندگی شبهای قدر تهذیب میشود و فقر مطلق خود را در برابر غنای الهی درک میکند، دیگر در برابر قدرتهای ظاهری و سلطههای جهانی سر تسلیم فرود نخواهد آورد.
شبهای قدر پایههای تابآوری جامعه ایمانی را پیریزی میکند
این پژوهشگر دینی با بیان اینکه شبهای قدر با فراهم کردن فرصت پاکسازی بنیادین درونی، در حقیقت پایههای تابآوری جامعه ایمانی را پیریزی میکنند، اظهار کرد: جامعهای که از انسانهای خدامحور و وارسته از وابستگیهای مادی شکل گرفته باشد، به دژی تسخیرناپذیر تبدیل میشود که هیچ بحران خارجی، تحریم اقتصادی یا تهدید نظامی نمیتواند اراده آن را متزلزل کند. از نگاه اندیشمندان بزرگی همچون امام خمینی(ره) و علامه طباطبایی(ره)، بسیاری از تحولات بزرگ اجتماعی و پیروزیهای تمدنی در ابتدا از یک انقلاب درونی و تحول قلبی آغاز میشود. از همین رو شبهای قدر تنها یک آیین عبادی فردی نیستند، بلکه مدرسهای تربیتی برای پرورش انسانهای مؤمن و مقاوم و زمینهای برای شکلگیری جامعهای استوار به شمار میآیند.
عمرانی در پاسخ به این پرسش که آیا میتوان از دعاها و مناجاتهای امام علی(ع) مانند دعای کمیل اصولی برای تابآوری اجتماعی و عزتمداری در برابر دشمن استخراج کرد یا خیر، اظهار کرد: اگرچه در نگاه سطحی ممکن است برخی این دعاها را صرفاً زمزمههایی آمیخته با اشک و تضرع فردی بدانند، اما با تأمل در لایههای عمیق این متون قدسی روشن میشود که ادبیات دعا در مکتب امیرالمؤمنین(ع) حامل منطق عزت الهی و نقشه راهی برای ساختن جامعهای مقاوم است. در حقیقت در این مکتب پیوندی عمیق میان عبودیت الهی و آزادی و کرامت اجتماعی برقرار شده است.
وی اظهار کرد: در دعاهایی مانند دعای کمیل نوعی اعتماد کامل به قدرت الهی مشاهده میشود که ترس از قدرتهای ظاهری را از دل انسان میزداید. همچنین در این دعاها نوعی احساس کرامت در بندگی دیده میشود؛ انسانی که خود را بنده خدا میداند، هرگز تن به ذلت سلطه بیگانگان نخواهد داد. عنصر امید نیز در این دعاها جایگاه مهمی دارد؛ امید به رحمت الهی میتواند در شرایط سخت اقتصادی یا فشارهای بینالمللی مانع فروپاشی روحی جامعه شود. افزون بر این، در فرازهایی از این دعاها انسان از خداوند طلب قدرت میکند تا بتواند در مسیر خدمت و اصلاح جامعه گام بردارد. چنین نگاهی جامعه را از حالت انفعال خارج کرده و به سوی مقاومت فعال سوق میدهد.
عمرانی درباره جایگاه فقهی دعا برای مجاهدان در شبهای قدر، گفت: در فقه اسلامی این دعا تنها یک عمل مستحب ساده محسوب نمیشود، بلکه از مصادیق تعاون بر برّ و تقوا به شمار میآید. به ویژه در شبهای قدر که زمان تعیین سرنوشت و مهندسی تقدیر امتها دانسته شده است، دعا میتواند در تغییر مسیر نصرت و رفع بلا مؤثر باشد. از سوی دیگر، طبق آموزههای دینی دعا برای دیگران میتواند موجب تسریع در استجابت دعاهای شخصی نیز شود. به همین دلیل در شرایط دفاع مشروع، دعا برای مجاهدان نوعی پشتیبانی معنوی از جبهه مقاومت تلقی میشود و حتی میتواند صبغهای از وجوب کفایی معنوی پیدا کند.
وی افزود: بر این اساس، شبهای قدر نقطه تلاقی سه ساحت مهم در زندگی انسان به شمار میآیند؛ ساحت جهاد اکبر که به خودسازی و تهذیب نفس مربوط میشود، ساحت جهاد اجتماعی که به وحدت و همبستگی جامعه میپردازد و ساحت جهاد اصغر که به دفاع از حق در برابر باطل اشاره دارد. در چنین نگاهی، این شبها نه تنها فرصتی برای عبادت فردی بلکه مدرسهای برای تربیت انسانهای مقاوم و شکلگیری جامعهای استوار و عزتمند محسوب میشوند.
انتهای پیام
