همسایه؛ آیینه آرامش و همدلی در زندگی اجتماعی

هرگاه صدای نیاز یا اندوهی از خانه‌ای کنار خود می‌شنویم، وظیفه ما است، که با مهربانی و احترام گره‌ای از کار همسایه بگشاییم. لبخند و سلامی ساده می‌تواند دلگرمی بزرگی باشد. در دین و فرهنگ ما، جایگاه همسایه بسیار والا شمرده شده و حق او هم‌تراز با خویشاوند دانسته شده است. احترام به حریم، حفظ آرامش، و یاری در سختی‌ها، از نشانه‌های همسایه‌داری شایسته است.

هیچ دیواری نباید میان دل‌های انسان‌ها فاصله بیندازد، بلکه باید پلی از تفاهم و محبت میان خانه‌ها ساخته شود. زندگی در کنار همسایگان نیک، آرامش را دوچندان می‌کند و محله را به محیطی‌ صمیمی و امن بدل می‌سازد. پس بیایید فرهنگ تکریم همسایه را زنده نگه داریم و با رفتار و گفتار نیک، فضایی سرشار از احترام، دوستی و انسانیت بیافرینیم. این‌گونه نه تنها جامعه‌ای زیباتر، بلکه دنیایی مهربان‌تر خواهیم داشت.

در این خصوص و به‌مناسبت 26 اسفندماه و روز تکریم همسایگان، خبرنگار ایکنای خراسان‌رضوی گفت‌وگویی با لینا حسینی، پژوهشگر دینی انجام داده است، که در ادامه می‌خوانیم؛

ایکناـ اسلام به‌عنوان یک دین کامل که در تمامی جنبه‌های زندگی آدمی، رهنمودهای مشخصی دارد، چه توصیه اخلاقی و حقوقی برای همسایه‌داری دارد؟

در قاموس دین مبین اسلام، همسایه‌داری صرفاً یک رسم اجتماعی یا یک فضیلت اخلاقی کم‌اهمیت نیست، بلکه ستونی اساسی در بنای جامعه‌ای سالم، پویا و سرشار از مهر و همدلی به‌شمار می‌رود. این مکتب انسان‌ساز، برای همسایه و حقوق او چنان جایگاهی رفیع قائل شده است که آن را بخشی جدایی‌ناپذیر از اخلاق اجتماعی و حتی ایمان تلقی می‌کند. این اهمیت سترگ را می‌توان هم در کتاب هدایت بشریت، یعنی قرآن کریم، و هم در انبوه روایات نورانی معصومین(ع)، به وضوح مشاهده و جست‌وجو کرد. قرآن مجید، به‌عنوان چراغ راه هدایت، در چندین فراز بر لزوم رفتار نیکو و همراه با احسان با همسایه تأکید ورزیده است. یکی از روشن‌ترین این توصیه‌ها در آیه 36 سوره مبارکه نساء آمده است: «وَاعْبُدُوا اللَّهَ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَبِذِي الْقُرْبَىٰ وَالْيَتَامَىٰ وَالْمَسَاكِينِ وَالْجَارِ ذِي الْقُرْبَىٰ وَالْجَارِ الْجُنُبِ وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ مَنْ كَانَ مُخْتَالًا فَخُورًا». در این آیه شریفه، پس از فرمان الهی به توحید و پرستش خالصانه خداوند یگانه و پرهیز از هرگونه شرک، سفارش به نیکی و احسان به والدین در اولویت قرار می‌گیرد و بلافاصله، نیکی به همسایه، چه همسایه نزدیک و خویشاوند باشد و چه همسایه دور و ناآشنا، به‌عنوان یکی از وظایف بنیادین مؤمنان برشمرده می‌شود.

این ترتیب و هم‌نشینی حق همسایه با حقوق الهی و حقوق والدین، عمق اهمیت این موضوع را در منظر قرآن کریم آشکار می‌سازد. اهمیت همسایه و ضرورت مراعات حقوق وی به قدری فراگیر و بنیادین است، که در شمار بی‌شماری از روایات نورانی پیامبر اسلام(ص) و ائمه معصومین(ع) مورد تأکید قرار گرفته است. این سفارش‌های اکید، چنان در تار و پود فرهنگ اسلامی تنیده شده است، که گویی بخشی از ذات ایمان و لوازم زندگی اجتماعی مؤمنانه است. با گردآوری و تأمل در مضامین این روایات گران‌بها، می‌توان موارد کلیدی و مصادیق برجسته‌ای از همسایه‌داری شایسته را استخراج کرد، که در ذیل به آن‌ها اشاره می‌شود، احترام متقابل و خوش‌رفتاری، بنای هر ارتباط سالم، احترام است. در همسایه‌داری نیز، رفتار توأم با ادب، مهربانی و احترام به شخصیت و کرامت همسایه، از اساسی‌ترین حقوق او است. حفظ حرمت همسایه، چه در حضور و چه در غیاب او، نشان از بلوغ فکری و اخلاقی فرد دارد، پرهیز از هرگونه آزار، آزار رساندن به همسایه، چه با گفتار ناشایست و تند، چه با رفتار زننده و آزاردهنده، و حتی با استفاده نامناسب از امکانات مشترک یا ایجاد مزاحمت مانند سروصدا، از مصادیق بارز بی‌حرمتی به همسایه و نقض حقوق اوست که به شدت نهی شده است، یاری رساندن در مشکلات و تنگدستی‌ها، همسایه خوب، در روزهای سختی و تنگدستی، اولین پناهگاه و حامی فرد است.

حضور به‌موقع و کمک به رفع مشکلات همسایه، اعم از مشکلات مالی، خانوادگی یا هر گرفتاری دیگر، جلوه‌ای درخشان از روح تعاون و همبستگی اسلامی است، عیادت و دلجویی از بیمار، عیادت از همسایه بیمار، نه تنها تسلی‌بخش روح او و مایه آرامش خانواده‌اش است، بلکه نشان‌دهنده توجه و دلسوزی نسبت به وضعیت سلامت و روحی همسایه است. دلجویی و ابراز همدردی در دوران بیماری، پیوند دوستی را مستحکم‌تر می‌سازد، مشارکت در شادی‌ها و غم‌ها، زندگی اجتماعی، آمیخته‌ای از روزهای شاد و ایام اندوه است.

شریک‌شدن در شادی‌های همسایه، آن را دوچندان می‌کند و حضور در غم‌ها، رنج او را اندکی کاهش می‌دهد. این مشارکت، احساس تعلق و انسجام جمعی را تقویت می‌کند، پوشاندن عیب‌ها و حفظ آبرو، هیچ انسانی بی‌عیب نیست. همسایه نیکو کسی است که با سعه صدر، عیوب و کاستی‌های احتمالی همسایه خود را نادیده گرفته و آبروی او را حفظ کند و رازدار او باشد، چرا که آبروی مؤمن، بسیار ارزشمند است، سخاوت، بخشش و هدیه، در فرهنگ همسایه‌داری، سخاوت و روحیه‌ی بخشندگی نقش مهمی ایفا می‌کند. تقسیم غذا، هدیه‌دادن، یا هرگونه بذل و بخشش که نشان‌دهنده گشاده‌دستی و محبت باشد، می‌تواند به ایجاد روابطی گرم و صمیمی کمک کند.

در همین راستا، و برای تأکید بر اهمیت این موضوع، امیرمؤمنان، حضرت علی(ع)، در وصیت‌نامه گران‌سنگ خود به فرزندانشان، امام حسن و امام حسین(ع)، که در نامه 47 نهج‌البلاغه آمده است، پس از سفارش مؤکد به رعایت حقوق همسایگان، نکته‌ای بسیار تأمل‌برانگیز را بیان می‌فرمایند، و شما را به رعایت حق همسایه سفارش می‌کنم. شدت این سفارش‌ها به قدری بود، که پیامبر اسلام(ص) نیز همواره ما را به نیکی با همسایه توصیه می‌کردند، تا جایی که صحابه گمان می‌بردند «همسایه از همسایه ارث می‌برد». این تشبیه، عمق پیوند و حقوق متقابل همسایگان را در نگاه آن بزرگواران به زیبایی به تصویر می‌کشد.

ایکناـ «خوب همسایه‌داری کردن»، بدون شک دارای آثار و برکات فراوانی برای زندگی افراد است، به چند مورد از این آثار اشاره بفرمایید.

دعای بیست‌وششم صحیفه سجادیه، گنجینه‌ای است از معارف بلند در باب روابط انسانی، به‌ویژه پیوند مقدس همسایگی. امام سجاد(ع)، مظهر وارستگی و اوج بندگی، در این دعا، نه‌تنها نیایشگر درخواست خیر از پروردگار است، بلکه الگویی عملی از چگونگی شکل‌گیری و حفظ روابطی متعالی میان همسایگان را پیش روی ما می‌گستراند. ایشان از درگاه الهی می‌خواهند، که میان ایشان و همسایگانشان، پیوندی ناگسستنی، سرشار از شناخت، احترام، مهر و سعادت متقابل شکل گیرد. این دعای نورانی، دریچه‌ای است به سوی درک عمیق‌تر برکات شگرف همسایه‌داری نیکو، که در فراز «وَ ارْزُقْنِي مِثْلَ ذَلِكَ مِنْهُمْ»، امام(ع) از خداوند طلب می‌کنند، که همانند خیری که به ایشان می‌رسد، نصیبی نیکو از همسایگان نیز روزی ایشان فرماید.

این درخواست دلنشین، نشان از آن دارد که رفتار خداپسندانه و همراه با احسان با همسایگان، بذر محبت را در دل‌ها می‌کارد و روابطی گرم، صمیمی و سرشار از دوستی را میان همسایگان بنیان می‌نهد. محبت، همان چسبی است، که تار و پود جامعه را به هم پیوند می‌زند و همسایگی را از یک هم‌جواری صرف، به یک خانواده‌ بزرگ مبدل می‌سازد، عبارت «وَ زِدْهُمْ بَصِيرَةً فِي حَقِّي وَ مَعْرِفَةً بِفَضْلِي» حاوی نکته‌ای ظریف و عمیق است. امام(ع) در این بخش، از خداوند می‌خواهند، که بصیرت و آگاهیِ همسایگان را نسبت به حقوقِ ایشان افزایش دهد و فضیلت و جایگاه ویژه‌ ایشان را بهتر درک کنند. این بدان معنا است، که همسایه‌داری نیکو، تنها به انجام وظایف ظاهری محدود نمی‌شود، بلکه موجب می‌شود که افراد، یکدیگر را بهتر بشناسند، حقوق مسلم همسایگی را به درستی درک کنند و ارزش و اهمیت حضور یکدیگر را بیش از پیش دریابند. این شناخت، بسترساز احترام عمیق‌تر و روابطی پایدارتر است.

درخواست «وَ اجْعَلْ لِي أَوْفَى الْحُظُوظِ فِيمَا عِنْدَهُمْ»، که به معنای «و بیشترین بهره را از آنچه نزد ایشان است، نصیب من گردان» است، گویای مفهومی کلیدی در روابط همسایگی است، بهره‌مندی متقابل. این جمله، صرفاً درخواست دریافت صرف نیست، بلکه اشاره به شکلی از هم‌افزایی و همکاری دارد که در آن، هر یک از همسایگان، با تکیه بر توانایی‌ها و داشته‌های خود، در جهت رفع نیازها و تسهیل زندگی دیگران گام برمی‌دارند. این رابطه‌ دوسویه، اعتماد را تقویت کرده و موجب می‌شود، که همسایگان بتوانند در مواقع نیاز، با اطمینان به یکدیگر تکیه کنند. اوج این دعای نورانی در این جمله نهفته است: «حَتَّى يَسْعَدُوا بِي وَ أَسْعَدَ بِهِمْ».

امام(ع) آرزو می‌کنند، که همسایگان از وجود ایشان احساس سعادت و آرامش کنند و ایشان نیز از حضور همسایگان خود بهره‌مند خوشبختی گردند. این آرمان والا، نشان می‌دهد که همسایه‌داری حقیقی، فراتر از یک قرارداد اجتماعی، به معماری مشترک سعادت می‌انجامد. جایی که حضور هر فرد، نه تنها مایه آسایش دیگران است، بلکه به طور مستقیم، به خوشبختی و رضایت خود فرد نیز کمک می‌کند. این سعادت دوگانه، حاصل درک عمیق وابستگی متقابل و تلاش مشترک برای ساختن محیطی بهتر است، نتیجه‌ طبیعی روابطی که بر پایه‌ محبت، شناخت، همکاری و سعادت مشترک بنا شده‌اند، چیزی جز آرامش و امنیت نیست.

هنگامی‌که همسایگان، حرمت یکدیگر را پاس می‌دارند، در شادی و غم هم شریکند، و به حقوق یکدیگر واقف‌اند، محیط زندگی به‌طور خودکار به فضایی امن‌تر، دلپذیرتر و سرشار از آرامش تبدیل می‌شود. در چنین محیطی، دغدغه‌ها کاهش یافته و لذت زیستن در کنار دیگران، دوچندان می‌شود. بنابراین، این فراز روح‌افزای صحیفه سجادیه، نه تنها دعایی برای بهبود روابط همسایگی است، بلکه نقشه راهی است برای دستیابی به جامعه‌ای آرمانی که در آن، محبت، شناخت متقابل، همکاری سازنده، سعادت همگانی و امنیت پایدار، ارکان اصلی زندگی اجتماعی را تشکیل می‌دهند. این دعا، تلنگری است به ما تا با الهام از سیره امام سجاد(ع)، در بهبود روابط همسایگی خود بکوشیم و از این موهبت الهی، نهایت بهره را ببریم.