پیروزی در مکتب امام شهید؛ پیوند قدرت نظامی با سلاحِ دعا و توسل

حجت‌الاسلام والمسلمین محمدباقر مشکاتی، پژوهشگر دینی طی یادداشتی که در اختیار ایکنای قم قرار داده، نوشت: در تاریخ و سنت دینی اسلام و سیره عملی مکتب مقاومت، در کنار تلاش و مجاهدت در عرصه‌های مختلف، همواره به سلاح معنوی به عنوان عاملی تعیین‌کننده و راهبردی توجه ویژه شده است.

تاریخ دفاع مقدس و جبهه مقاومت اسلامی نیز گواهی می‌دهد که پیروزی‌های بزرگ، آمیزه‌ای از استقامت نظامی و شکوفایی معنویت جمعی بوده است. در این مسیر، رهبران الهی بر استفاده از این ذخایر لایزال الهی تأکید کرده‌اند.

رهبر شهید انقلاب اسلامی، امام خامنه‌ای رضوان الله تعالی علیه، در دوران جنگ ۳۳ روزه، رزمندگان مقاومت اسلامی لبنان را به خواندن دعای جوشن صغیر سفارش نمودند، اقدامی که به باور بسیاری از فرماندهان و تحلیلگران، در تقویت روحیه، ایجاد حِصن معنوی و در نهایت پیروزی در آن جنگ به شدت اثرگذار بود.

ایشان در جنگ تحمیلی 12 روزه، در دستورالعملی معنوی؛ توصیه به تلاوت سوره فتح، خواندن دعای چهاردهم صحیفه سجادیه و دعای توسل داشتند که با اقبال عمومی مردم متدین و انقلابی مواجه شد. این سفارش معنوی را باید در چارچوب این بسیج معنوی همگانی فهم کرد؛ سه سرچشمه نورانی که هر کدام از زاویه‌ای متفاوت، روح مقاومت، امید به نصرت الهی و پیوند قلبی با اولیای الهی را در جامعه مؤمنان تقویت می‌کنند. 

اکنون در میانه جنگ رمضان که دشمن با تمام قوا به میدان آمده است، این ضرورت بیش از هر زمان دیگری احساس می‌شود. چرا که معارف قرآن کریم، ادعیه اهل‌بیت(ع) و سنت توسل، سه سرچشمه اصیل و الهام‌بخش برای تقویت ایمان، امید و استقامت جامعه اسلامی و رزمندگان و مجاهدان در دوره جنگ و جهاد در راه خدا به شمار می‌روند. لذا در این نوشتار به ابعاد و آثار و برکات این دستورالعمل معنوی امام شهیدمان می‌پردازیم.

سوره فتح؛ روایت قرآنیِ پیروزی در دل سختی

سوره فتح از سوره‌هایی است که به‌طور مستقیم با مفهوم پیروزی الهی پس از دوران دشوار پیوند دارد. این سوره پس از ماجرای صلح حدیبیه نازل شد؛ رخدادی که در نگاه ظاهری برخی از مسلمانان نوعی عقب‌نشینی تلقی می‌شد، اما قرآن آن را «فتحی آشکار» معرفی کرد چرا که زمینه‌ساز فتح مکه شد: «إِنَّا فَتَحْنَا لَكَ فَتْحًا مُبِينًا» (فتح/۱) این آیه نخستین پیام مهم سوره را بیان می‌کند: پیروزی واقعی، گاهی در پس حوادثی نهفته است که در نگاه نخست دشوار یا حتی تلخ به نظر می‌رسند. از منظر قرآن، صبر، تدبیر و اعتماد به وعده الهی می‌تواند مسیر تحولات بزرگ را رقم بزند. 

در ادامه سوره، به یکی از عوامل اصلی پیروزی اشاره می‌شود؛ آرامش و اطمینان قلبی مؤمنان: «هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ السَّكِينَةَ فِي قُلُوبِ الْمُؤْمِنِينَ لِيَزْدَادُوا إِيمَانًا مَعَ إِيمَانِهِمْ» (فتح/۴) در این آیه، پیروزی تنها نتیجه قدرت ظاهری نیست، بلکه ریشه در سکینه و آرامشی دارد که خداوند در دل مؤمنان قرار می‌دهد. جامعه‌ای که دچار اضطراب و تزلزل نباشد، توان ایستادگی و عبور از بحران‌ها را پیدا می‌کند.

یکی دیگر از پیام‌های مهم این سوره، تأکید بر وفاداری و پایداری مؤمنان است: «لَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبَايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ…» (فتح/۱۸). این آیه یادآور بیعت رضوان است؛ صحنه‌ای که در آن مؤمنان با پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله پیمان وفاداری بستند. قرآن این ایستادگی و همراهی با حق را عامل رضایت الهی معرفی می‌کند.

در پایان سوره نیز سیمای جامعه‌ای ترسیم می‌شود که با ایمان، همبستگی و معنویت شکل گرفته است: «مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَالَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ…» (فتح/۲۹) در این تصویر قرآنی، جامعه مؤمنان دارای دو ویژگی اساسی است: استقامت در برابر دشمنان و مهربانی در میان خود. چنین جامعه‌ای است که می‌تواند مسیر پیروزی را طی کند. 

فلسفه اصلی این توصیه به تلاوت سوره فتح از سوی رهبرشهید، تقویت روحیه امید، تزریق آرامش قلبی (سکینه) در برابر اضطراب‌ها، و یادآوری وعده تخلف‌ناپذیر الهی برای پیروزی قطعی (فتح مبین) در پسِ سختی‌ها است.

این اقدامِ معنویِ جمعی، ضمن خنثی‌سازی جنگ روانی دشمن، پیوند درونی جامعه را عمق بخشیده و استقامت، وفاداری و همبستگی عمومی را برای عبور موفقیت‌آمیز از بحران‌ها ارتقا می‌دهد.

تلاوت همگانی این سوره در روزهای جنگ رمضان نیز، این پیام را در جان امت زنده می‌کند که پیروزی نهایی، قطعی است و امروز نیز دشواری‌ها، مقدمه‌ای برای فتحی بزرگ‌تر خواهد بود. این باور، سنگ بنای هر مقاومت پیروزمند است.

دعای چهاردهم صحیفه سجادیه؛ فریاد مظلوم در برابر ظلم

دعای چهاردهم صحیفه سجادیه، دعایی است که امام سجاد علیه‌السلام آن را هنگام مواجهه با ظلم و تعدی تعلیم داده‌اند. آغاز این دعا چنین است: «يَا مَنْ لَا يَخْفَى عَلَيْهِ أَنْبَاءُ الْمُتَظَلِّمِينَ…»

در این دعا، انسان مؤمن شکایت خود را نه از سر انتقام‌جویی، بلکه با روحی توحیدی به درگاه خداوند می‌برد. در واقع، این دعا چند پیام مهم دارد: خداوند از رنج و مظلومیت بندگان آگاه است. نصرت الهی به مظلومان نزدیک است. مؤمن در عین طلب عدالت، از گرفتار شدن در ظلم و کینه نیز به خدا پناه می‌برد. از همین رو، این دعا علاوه بر درخواست یاری، روح عدالت‌خواهی همراه با اخلاق و تقوا را در انسان تقویت می‌کند. 

لذا فلسفه این توصیه امام شهید آموزه ها و آثار این دعای شریف است؛ پیوند زدنِ مقاومت میدانی با اتکای مطلق به نصرت الهی، تبدیل احساس مظلومیت به یک استغاثه و ارادهٔ قدرتمندِ جمعی و ایجاد یقین نسبت به نابودی محتوم ستمگران در عینِ حفظِ اخلاقِ مبارزه از مضامین آن است.

این دعای جمعی، هراس و احساس تنهایی را بی‌اثر کرده و جامعه را برای تداوم نبرد استوار می‌سازد؛ چنان‌که در فرازی کلیدی از آن، بی‌اثر شدنِ ماشین جنگی دشمن با استمداد از قدرت الهی این‌گونه طلب می‌شود:« وَ افْلُلْ حَدَّهُ عَنِّي بِقُدْرَتِكَ، وَ اجْعَلْ لَهُ شُغْلًا فِيمَا يَلِيهِ» ؛ (خداوندا! با قدرتِ خود، بُرّندگیِ سلاحِ دشمن را بر من کُند ساز و او را به خودش مشغول گردان). خواندن این دعا در فضای جنگ رمضان، تبدیل فریاد درونی هر فرد مظلوم به نیایشی جمعی است. این عمل، احساس تنهایی را زدوده و اطمینان می‌دهد که ادادخواهی ملت ایران نزد خداوند محفوظ و اجابت آن حتمی و انگیزه‌ای قوی برای استمرار مبارزه در مسیر حق است.

دعای توسل؛ پیوند و تمسک قلبی با اولیای الهی

در کنار قرآن و دعا، سنت توسل نیز جایگاهی مهم در فرهنگ معنوی شیعه دارد. دعای توسل یادآور پیوند عمیق مؤمنان با پیامبر اکرم(ص) و اهل‌بیت(ع) است؛ پیوندی که امید، محبت و اعتماد به لطف الهی را در دل‌ها زنده نگه می‌دارد. در این دعا، مؤمنان با خطاب قرار دادن اولیای الهی از آنان می‌خواهند که نزد خداوند شفیع و واسطه رحمت باشند. چنین توسل و ارتباطی، علاوه بر بُعد معنوی، احساس همراهی با سنت الهی و تاریخ ایمان را نیز تقویت می‌کند. 

شاید فلسفه اصلی این توصیه، جهت‌دهی معنوی به قدرت نظامی و میدانی و یادآوری این حقیقت مهم است که در اوج اقتدار، هرگز نباید به تجهیزات پیشرفته و نیروی نظامی قدرتمندِ خود در برابر دشمن غره و مغرور شویم. تلاوت جمعی دعای توسل، ضمن درهم‌شکستن محاسبات مادی دشمن، به امت اسلامی یادآوری می‌کند که پیروزی نهایی تنها در سایه استمداد مستمر از حضرات معصومین(ع) و تلفیق قدرت سلاح با امدادهای غیبی محقق خواهد شد.

امروز در بحبوحه جنگ رمضان نیز، مراسم توسل جمعی و شفاعت طلبی به درگاه اهل بیت(ع)، حلقه اتصال معنوی و غیبی امت با پیشوایان و اولیای الهی است. این پیوند عاطفی و معنوی، نیرویی خارق‌العاده به جبهه حق بخشیده و عهد و پیمان با آرمان و خط سرخ قافله سالاران شهید را تجدید می‌کند، عاملی که حرکت‌آفرین است و بیش از هر سلاح مادی، دشمن را به وحشت می‌اندازد.

آثار و برکات فردی و اجتماعی این توصیه معنوی

توصیه به تلاوت سوره فتح و قرائت این ادعیه، تنها یک عمل فردی عبادی نیست، بلکه در عمل می‌تواند به یک حرکت معنوی اجتماعی تبدیل شود. تجربه سال‌های اخیر نشان داده است که چنین توصیه‌هایی در ایران اسلامی و در میان مسلمانان جهان، به‌ویژه در میان رزمندگان جبهه مقاومت، با استقبال گسترده‌ای روبه‌رو می‌شود.

در ایران و در فضای جهان اسلام، پویش‌های متعددی برای ختم سوره فتح شکل گرفته و آیین‌های جمعی برای قرائت دعای چهاردهم صحیفه سجادیه و دعای توسل در مساجد، حسینیه‌ها، مراکز مذهبی و اعتاب مقدس برگزار شده است. بسیاری از رسانه‌ها و مجموعه‌های فرهنگی نیز با همراهی مردم، به گسترش این حرکت معنوی کمک کرده‌اند.

چنین برنامه‌هایی افزون بر آثار فردی مانند تقویت ایمان، آرامش قلبی و امید به یاری الهی، آثار اجتماعی مهمی نیز به همراه دارد؛ از جمله تقویت همبستگی میان مؤمنان، افزایش روحیه استقامت، و ایجاد امید و نشاط معنوی در جامعه. هنگامی که یک جامعه به صورت جمعی به قرآن و دعا روی می‌آورد، احساس همراهی با وعده‌های الهی و اعتماد به آینده نیز در آن تقویت می‌شود. به همین دلیل، این حرکت‌های معنوی را می‌توان نوعی بسیج معنوی و ایمانی دانست که روحیه امید، مقاومت و توکل را در میان مردم زنده نگه می‌دارد. لبیک گویی سریع و گسترده ملت به توصیه رهبر شهید مبنی بر این سه گانه معنوی، نشان از فهم عمیق همین حقیقت دارد. امروزه تقویت این روحیه ایمانی است که منجر به حضور مستمر در صحنه خیابان و بسیج خودجوش مردمی شده است. سرمایه اجتماعی عظیمی که در جنگ رمضان، پشتوانه محکمی برای تصمیم‌سازان و رزمندگان و مدافعان میهن ایجاد کرده و هزینه هرگونه تهاجم دشمن را به طور تصاعدی افزایش داده است.

جمع‌بندی

تلاوت سوره فتح، خواندن دعای چهاردهم صحیفه سجادیه و دعای توسل را می‌توان سه ضلع یک منظومه معنوی دانست: قرآن، وعده قطعی نصرت الهی را یادآوری می‌کند؛ دعای صحیفه، فریاد مظلوم و درخواست عدالت از خداوند است؛ و دعای توسل، پیوند قلبی با اولیای الهی و سرچشمه امید و محبت. مجموعه این سه، روحیه‌ای را در جامعه مؤمنان شکل می‌دهد که بر پایه ایمان، امید، صبر و اعتماد به وعده‌های الهی استوار است.

این روحیه، همان حِصن و دژ معنوی است که در آزمایش‌های بزرگ تاریخساز می‌تواند کارساز باشد، همان‌گونه که در جنگ ۳۳ روزه با دعای «جوشن صغیر» - بر اساس سفارش رهبر شهید انقلاب - تقویت شد و در «جنگ تحمیلی ۱۲ روزه» گذشته نیز با سفارش ایشان به همین سه گانه (قرآن، دعا، توسل) آثار عمیق خود را برجای گذاشت. 

اکنون در «جنگ رمضان» که میدان رویارویی تمام‌عیارتری گشته، در اوج اقتدار، هرگز نباید به تجهیزات پیشرفته و نیروی نظامی قدرتمندِ خود در برابر دشمن غره و مغرور شویم. بلکه بدانیم بهره‌گیری همگانی، فراگیر و آگاهانه از این سه سلاح معنوی (قرآن، دعا، توسل)، یک تکلیف جهادی و بسیار موثر و تعیین کننده است. این بسیج عمومی معنوی، سپاهی نامرئی اما شکست‌ناپذیر می‌سازد که پشتوانه رزمندگان در میدان و آرامش‌بخش دل‌های ملت ایران و امت اسلام است.

چنین روحیه‌ای می‌تواند در سخت‌ترین شرایط نیز چراغ امید را روشن نگه دارد و یادآور این حقیقت باشد که در منطق قرآن، پیروزی حقیقی و «فتح مبین» از آنِ ایمان، استقامت در جهاد و پیوند با سرچشمه‌ لایزال معنویت است. پیوندی که با «معارف قرآنی»، «توکل» و «توسل» همواره باید در فرد و جامعه تقویت شود.