زنان والای تاریخ اسلام؛ الگوهایی ماندگار برای اصلاح اجتماعی

ما نسبت به جامعه‌ای که در آن زندگی می‌کنیم مسئولیت داریم و برای انجام این مسئولیت  اجتماعی باید به معروف دستور دهیم و از منکر نهی کنیم، به عبارت دیگر، باید «امر به معروف و نهی از منکر» را اجرا کنیم. رابطه تنگاتنگی بین این دو مورد وجود دارد که هر دو به مسئولیت ما نسبت به جامعه مربوط می‌شود. در اسلام، ما تنها مسئول خودمان نیستیم، بلکه مسئول جامعه خود نیز هستیم و نمی‌توانیم نسبت به آن بی‌تفاوت باشیم و در این مسئولیت زنان مانند مردان نقش بسزایی دارند.

خداوند متعال در آیه ۷۱ سوره توبه می‌فرماید: «وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ ۚ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَيُطِيعُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ ۚ أُولَٰئِكَ سَيَرْحَمُهُمُ اللَّهُ ۗ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ؛ مردان و زنان با ایمان دوست و یار یکدیگرند، همواره به کارهای نیک و شایسته فرمان می‌دهند و از کارهای زشت و ناپسند بازمی‌دارند، نماز را برپا می کنند، زکات می‌پردازند و از خدا و پیامبرش اطاعت می نمایند و یقیناً خداوند آنها را مورد رحمت قرار می‌دهد، زیرا خدا توانای شکست‌ناپذیر و حکیم است». 

قرآن، مردان و زنان را شریک برابر در تحقق نیکی و مبارزه با فساد معرفی می‌کند. نکته ظریف و زیبای این آیه آن است که خداوند این مسئولیت اجتماعی را به‌صراحت میان مؤمنان و مؤمنات تقسیم می‌کند و این موضوع، کاملاً آگاهانه بیان شده است. دو مفهوم کلیدی در این آیه برجسته است؛ ولایت در مکتب اهل‌بیت(ع) که صرفاً به‌معنای دوستی نیست، بلکه تعهدی اجتماعی و مسئولانه است و امر به معروف و نهی از منکر که ماهیتی کاملاً اجتماعی دارد.

در هر دو مفهوم قرآن کریم به‌طور مشخص از مردان و زنان مؤمن نام می‌برد، برخلاف بسیاری از آیات که از ضمیر مذکر استفاده شده و زنان نیز در آن مستترند. این تصریح نشان می‌دهد که خداوند خواسته است هیچ تردیدی در برابری نقش و مسئولیت زنان و مردان باقی نماند.

نمونه‌ای دیگر از این تأکید روشن را در آیه ۹۷ سوره نحل می‌بینیم: «مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَىٰ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً ۖ وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ؛ از مرد و زن، هر کس کار شایسته انجام دهد در حالی که مؤمن است، مسلماً او را به زندگی پاک و پاکیزه‌ای زنده می‌داریم و پاداششان را بر پایه بهترین عملی که همواره انجام می‌داده‌اند، می‌دهیم». در اینجا، معیار نزد خداوند تنها ایمان و عمل صالح و نه جنسیت است. پاداش، مسئولیت و کرامت انسانی به‌طور کامل مشترک‌ هستند.

زنان نیک و زنان بد؛ الگوهایی برای همه انسان‌ها

قرآن کریم هنگام معرفی الگوهای تاریخی نیز همین رویکرد را دارد. در آیه ۱۱ سوره تحریم، همسر فرعون را به‌عنوان الگویی برای همه مؤمنان و نه فقط زنان معرفی می‌کند: «وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا لِلَّذِينَ آمَنُوا امْرَأَتَ فِرْعَوْنَ إِذْ قَالَتْ رَبِّ ابْنِ لِي عِنْدَكَ بَيْتًا فِي الْجَنَّةِ وَنَجِّنِي مِنْ فِرْعَوْنَ وَعَمَلِهِ وَنَجِّنِي مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ؛ و خدا برای مؤمنان همسر فرعون را مثل زده است، هنگامی‌که گفت: پروردگارا! برای من نزد خودت خانه ای در بهشت بنا کن، مرا از فرعون و کردارش رهایی بخش و مرا از مردم ستمکار نجات ده».

در مقابل، در آیه پیش از آن، همسران نوح و لوط به‌عنوان نمونه‌ای منفی برای همه کافران ذکر می‌شوند؛ «خدا برای کافران، زن نوح و زن لوط را مثال زده که تحت سرپرستی و زوجیت دو بنده شایسته از بندگان ما بودند، ولی [در امر دین و دینداری] به آن دو [بنده شایسته ما] خیانت ورزیدند و آن دو [پیامبر] چیزی از عذاب خدا را از آن دو زن دفع نکردند و [هنگام مرگ] به آن دو گفته شد: با وارد شوندگان وارد آتش شوید». این یعنی زن یا مرد بودن، عامل نجات یا سقوط نیست، بلکه ایمان، انتخاب و ایستادگی معیار اصلی است.

تاریخ عملی اسلام، به‌ویژه سیره پیامبر اکرم(ص)، گواه روشنی است که ادعاهای رایج درباره انزوای اجتماعی زنان در اسلام، بی‌اساس است. اسلام از همان آغاز با شخصیتی چون حضرت خدیجه کبری(س) آغاز شد؛ زنی که ستون اصلی بعثت پیامبر(ص) بود و سپس به حضرت فاطمه زهرا(س) می‌رسیم که محور امامت و نخستین مدافع علنی ولایت اهل‌بیت(ع) است.

شهید آیت‌الله سیدمحمدباقر صدر می‌فرمود: نخستین کسی که به‌طور عملی از امامت دفاع کرد، نه امام علی(ع)، بلکه حضرت فاطمه زهرا(س) بود. وی جان خود را در راه پاسداری از حقیقت امامت فدا کرد که نقشی کاملاً اجتماعی، سیاسی و تاریخی محسوب می‌شود.

کربلا بدون حضرت زینب(س) قابل تصور نیست، وی شریک حقیقی امام حسین(ع) در این نهضت است، تا آنجا که برخی عالمان، لقب «شریكة الحسین» را به وی داده‌اند. نقش حضرت زینب(س) نه حاشیه‌ای بود و نه صرفاً حمایتی، بلکه رهبری‌کننده و تعیین‌کننده بود. 

اگر امام حسین(ع) اسلام را با خون خود نجات داد، حضرت زینب(س) پیام کربلا را نجات داد. اگر او نبود، این فداکاری عظیم در تاریخ دفن می‌شد. امروز، مجالس عزاداری امام حسین(ع) در سراسر جهان، میراث همان حرکت آگاهانه حضرت زینب(س) است.

در کربلا زنان بسیاری نقش‌آفرین بودند؛ از همسر زهیر ابن قین بجلی گرفته تا زنانی که در بصره و کوفه، پنهانی نهضت امام حسین (ع) را یاری کردند، حتی شهادت نیز به مردان محدود نماند. هانیه، همسر وهب، نخستین زن شهید کربلاست؛ زنی که تنها 20 روز از ازدواجش می‌گذشت، اما آگاهانه راه شهادت را برگزید.

این زنان، ستارگان درخشان وفاداری، شجاعت و ایمان در برابر مردمی هستند که عهد شکستند و تاریخ را روسیاه کردند. زنان بزرگ تاریخ اسلام، نه در حاشیه، بلکه در متن اصلاح اجتماعی ایستادند و کربلا، اوج این حقیقت جاودانه است.

منبع: بنیاد اهل بیت(ع) آفریقای جنوبی (آفوسا)