پژوهشگر گروه مطالعات قرآنی بنیاد پژوهشهای آستان قدس رضوی:
نقش رهنمودهای دینی در شکلدهی اخلاق رسانهای
حجتالاسلام ابوالقاسم حسنپور با اشاره به نقش رهنمودهای دینی در اخلاق رسانهای و برشمردن اصولی چون صدق، تحقیق در خبر، امانت در نقل، پرهیز از شایعه و حفظ آبروی افراد، بهعنوان پایههای اخلاق رسانهای گفت: رعایت این اصول در رسانههای امروز، ضمن جلوگیری از انتشار اخبار نادرست، اعتماد عمومی را تقویت کرده و به هدایت آگاهانه جامعه کمک بسیاری خواهد کرد.
حجتالاسلام ابوالقاسم حسنپور، پژوهشگر گروه مطالعات قرآنی بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، در گفتوگو با ایکنا از خراسان رضوی با بیان اینکه علم، آگاهی و اطلاع از مطالب و مسائل گوناگون در زمینههای مختلف یک ارزش است، اظهار کرد: در آیه ۹ سوره زمر نیز آمده است: «هَلْ يَسْتَوِی الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ؛ آیا کسانی که میدانند و کسانی که نمیدانند مساوی هستند»؟وی با اشاره به اینکه آموزههای دینی نقش مهمی در شکلدهی ارزشها و هنجارهای اخلاقی دارند، از اهمیت پایبندی فعالان عرصه رسانه به این اصول گفت و ادامه داد: در سنت اسلامی، بهویژه در مکتب شیعه، اخلاق اطلاعرسانی و نقل خبر ریشه در اصولی مانند صدق، امانت، عدالت، حفظ آبرو و پرهیز از اشاعه باطل دارد و این اصول در قرآن کریم، روایات اهلبیت(ع) و آثار علمای شیعه بهروشنی بیان شده و میتواند چارچوبی جدی برای اخلاق رسانهای امروز فراهم کند. در فرهنگ اسلامی، گفتار و نقل خبر نوعی امانت محسوب میشود و قرآن کریم در آیه ۱۱۹ سوره توبه، مؤمنان را به صداقت و همراهی با راستگویان فرا میخواند و میگوید: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ»
پژوهشگر گروه مطالعات قرآنی بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی همچنین به آیه ۳۶ سوره اسراء اشاره کرد و افزود: خداوند در این آیه میفرماید: «وَلَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ كُلُّ أُولَٰئِكَ كَانَ عَنْهُ مَسْئُولًا». علامه طباطبایی در کتاب «المیزان فی تفسیر القرآن»، ذیل تفسیر این آیه مینویسد که انسان نباید چیزی را که علم و یقین به آن ندارد نقل یا دنبال کند، زیرا همه ابزارهای ادراک انسان در برابر خداوند مسئول هستند.
حسنپور با بیان اینکه در نگاه فقه و اخلاق اسلامی، این اصل به معنای آن است که متولیان و فعالان رسانه در برابر بیان حقیقت و افکار عمومی مسئول هستند، بیان کرد: شهید مطهری نیز در مبحث مسئولیت اجتماعی گفتار تأکید میکند که انتشار سخن نادرست میتواند افکار عمومی را منحرف کند و این از نظر اخلاق اسلامی نوعی خیانت به جامعه محسوب میشود. (مطهری، تعلیم و تربیت در اسلام، ص ۲۱۴). بنابراین فعالان عرصه رسانه، به دلیل قرار داشتن در خط مقدم اطلاعرسانی، بیش از دیگران نیازمند تقوا در گفتار و امانت در نقل خبر هستند.
ضرورت دقت و راستیآزمایی در نقل خبر
وی با بیان اینکه در روایات اهلبیت(ع) تأکید فراوانی بر کنترل گفتار و نقل نکردن هر سخنی شده است، اظهار کرد: امیرالمؤمنین علی(ع) میفرمایند: «لَا تُحَدِّثِ النَّاسَ بِكُلِّ مَا سَمِعْتَ فَكَفَى بِذَلِكَ كَذِبًا»؛ هر آنچه میشنوی برای مردم نقل مکن، زیرا همین برای دروغگو بودن کافی است. (نهج البلاغه، حکمت ۴۲۳) علمای اخلاق شیعه، روایات اهل بیت(ع) را ناظر بر پرهیز از شایعهپراکنی و نقل بدون تحقیق دانستهاند و پیامبر اکرم(ص) در اینباره میفرمایند: «كَفَى بِالْمَرْءِ كَذِبًا أَنْ يُحَدِّثَ بِكُلِّ مَا سَمِعَ؛ برای دروغگو بودن انسان همین بس که هرچه میشنود نقل کند». ملا احمد نراقی در کتاب «معراج السعاده»، گفته است که یکی از آفات زبان آن است که انسان هر خبری را بدون تحقیق بازگو کند، زیرا این کار اغلب به دروغ یا ظلم به دیگران میانجامد.
حسنپور درباره لزوم تحقیق قبل از انتشار خبر گفت: یکی از مهمترین مبانی قرآنی در آیه ۶ سوره حجرات که مشهور به آیه «تحقیق در خبر» است، میباشد و خداوند میفرماید: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ جَاءَكُمْ فَاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا أَنْ تُصِيبُوا قَوْمًا بِجَهَالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلَى مَا فَعَلْتُمْ نَادِمِينَ؛ ای کسانیکه ایمان آوردهاید، اگر فاسقی خبری برای شما آورد تحقیق کنید، مبادا از روی نادانی به گروهی آسیب برسانید و سپس پشیمان شوید».
این پژوهشگر مطالعات قرآنی ادامه داد: علامه طباطبایی در کتاب المیزان و در تفسیر این آیه میگوید که این دستور، قاعدهای اجتماعی برای حفظ عدالت در جامعه است، زیرا انتشار خبر نادرست میتواند موجب ظلم، تهمت و فتنه اجتماعی شود، همچنین آیتالله مکارم شیرازی در کتاب تفسیر نمونه، این آیه را یکی از مهمترین اصول در نظام اطلاعرسانی میداند و مینویسد که اسلام با این دستور، جامعه را از شایعه، تبلیغات دروغین و جنگ روانی حفظ میکند.
حسنپور درباره چگونگی اجرای این اصول در رسانههای امروز، بیان کرد: اگرچه سرعت انتشار اطلاعات در رسانههای امروز بسیار بالا است، اما آموزههای اسلامی همچنان قابل اجرا و حتی راهگشا هستند و چند اصل مهم در این زمینه قابل توجه است. اصل اول، صحت قبل از سرعت هست، زیرا در اخلاق اسلامی، حقیقت بر سرعت مقدم است.
پژوهشگر گروه مطالعات قرآنی بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی در تشریح این اصل گفت: امام علی(ع) در حکمت ۸۱ نهج البلاغه با بیان اینکه «قِيمَةُ كُلِّ امْرِئٍ مَا يُحْسِنُهُ»، بر این نکته تأکید کرده اند که در حوزه رسانه، ارزش کار خبری در دقت و صحت آن است و صرفاً به سرعت انتشار آن مربوط نمیشود. از امیرالمومنین(ع) در کتاب «غررالحکم» نقل شده است: «إِذَا سَمِعْتُمُ الْحَدِيثَ فَاعْقِلُوهُ عَقْلَ رِعَايَةٍ لَا عَقْلَ رِوَايَةٍ؛ وقتی سخنی را میشنوید، آن را با عقلِ فهم و دقت درک کنید، نه فقط برای نقل کردن آن».
وی در توضیح معنایی این روایت اظهار کرد: علمای حدیث توضیح میدهند که در این روایت دو نوع مواجه با خبر مطرح شده است؛ یک مواجه عقلِ روایت که فقط شنیدن و سریع نقل کردن آن است و دیگری عقلِ رعایت (درایت) هست که فهمیدن، سنجیدن، بررسی سند و محتوا است. امام علی(ع) توصیه میکنند که مؤمن باید خبر را بفهمد، تحلیل کند و صحت آن را بسنجد نه اینکه صرفاً ناقل هر چیزی باشد و این دقیقاً همان اصل راستیآزمایی و دقت در خبر است که امروز در اخلاق رسانهای مطرح میشود.
پژوهشگر گروه مطالعات قرآنی بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی دومین اصل را امانت در نقل خبر بیان کرد و با اشاره به اینکه بسیاری از اندیشمندان اسلامی، خبر و اطلاعرسانی را نوعی امانت اجتماعی میدانند، افزود: قرآن کریم در آیه ۵۸ سوره نساء میفرماید: «إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَى أَهْلِهَا». اصل سوم پرهیز از اشاعه فحشا و تخریب آبرو است که خداوند در آیه ۱۹ سوره نور میفرماید: «إِنَّ الَّذِينَ يُحِبُّونَ أَنْ تَشِيعَ الْفَاحِشَةُ فِی الَّذِينَ آمَنُوا لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ». این آیه نشان میدهد که رسانه نباید به گسترش شایعات یا تخریب شخصیتها دامن بزند. اصل چهارم، مسئولیت اجتماعی رسانه است و آیتالله جوادی آملی در مباحث اخلاق اجتماعی تأکید میکند که زبان و قلم میتوانند سازنده یا ویرانگر باشند و هر سخنی که در جامعه منتشر میشود، مسئولیت شرعی و اخلاقی دارد.
وی با بیان اینکه از نگاه قرآن، روایات اهلبیت(ع) و آثار علمای شیعه، اطلاعرسانی امری کاملاً اخلاقی و مسئولانه است، گفت: اصولی مانند صدق، تحقیق در خبر، امانت در نقل، پرهیز از شایعه و حفظ آبروی افراد پایههای اخلاق رسانهای در اسلام را تشکیل میدهند. اگر این اصول در رسانههای امروز مورد توجه قرار گیرد، نهتنها از انتشار اخبار نادرست جلوگیری میشود، بلکه اعتماد عمومی نیز تقویت خواهد شد و رسانه میتواند نقش واقعی خود را در هدایت آگاهانه جامعه ایفا کند.
انتهای پیام 
