زیارت هویت اسلامی ـ شیعی را بازتولید می‌کند

آیین‌های مذهبی از دیرباز یکی از بنیادی‌ترین عناصر فرهنگ انسانی به‌شمار می‌روند. این آیین‌ها که ریشه در باورها، ارزش‌ها و سنت‌های مشترک دارند، نه‌تنها بیانگر رابطه انسان با امر قدسی‌اند، بلکه نقشی عمیق در سامان‌دهی روابط اجتماعی جوامع ایفا می‌کنند. در هر جامعه‌ای، از جشن‌ها و مناسک شادمانه گرفته تا مراسم سوگواری، آیین‌های مذهبی بستری فراهم می‌آورند تا افراد احساس تعلق و مشارکت جمعی را تجربه کنند.

از دیدگاه جامعه‌شناختی، آیین‌های مذهبی عاملی مؤثر در تقویت همبستگی اجتماعی به‌شمار می‌آیند. این آیین‌ها افراد را گرد هم می‌آورند و از طریق اشتراک در باورها و اعمال دینی، نوعی وحدت عاطفی و فکری میان آنان پدید می‌آورند. حتی در جوامع مدرن که ساختارهای سکولار گسترش یافته‌اند، حضور آیین‌های مذهبی می‌تواند حس اعتماد متقابل و مسئولیت اجتماعی را در میان اعضا احیا کند.

افزون بر این، آیین‌های مذهبی کارکردی نمادین در تثبیت هویت جمعی دارند. تکرار مستمر این مناسک در طول زمان باعث می‌شود افراد نه‌تنها خود را عضو یک گروه مذهبی، بلکه بخشی از جامعه‌ای وسیع‌تر بدانند که تاریخ، فرهنگ و ارزش‌های مشترک دارد. این امر به شکل‌گیری انسجام درونی و کاهش تعارضات اجتماعی کمک می‌کند.

در نهایت، می‌توان گفت که آیین‌های مذهبی، بیش از آنکه صرفاً جنبه‌ای معنوی یا عبادی داشته باشند، کارکردی اجتماعی و فرهنگی دارند. آن‌ها همچون پلی میان گذشته و حال عمل کرده و با تقویت احساس تعلق، همکاری و همدلی، جامعه را در برابر آسیب‌های فردگرایی و گسست‌های اجتماعی مقاوم‌تر می‌سازند.

در همین راستا، خبرنگار ایکنای خراسان‌رضوی گفت‌وگویی با حجت‌الاسلام والمسلمین سیدمحمود طباطبایی، عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی، داشته است که در ادامه می‌خوانیم؛

ایکنا ـ نقش آیین‌های مذهبی در افزایش همبستگی اجتماعی چیست؟

آیین‌های مذهبی در قرآن و سنت «شعائر الله» نامیده شده‌اند؛ چنان‌که خداوند می‌فرماید: «وَ مَنْ یُعَظِّمْ شَعائِرَ اللَّهِ فَإِنَّها مِنْ تَقْوَی الْقُلُوبِ» (حج، ۳۲). این شعائر، نمایشگاه وحدت و همبستگی امت اسلامی هستند. نماز جماعت که قرآن درباره آن می‌گوید: «وَ ارْکَعُوا مَعَ الرَّاکِعِینَ» (بقره، ۴۳)، مؤمنان را در صف‌های منظم و برابر در کنار هم قرار می‌دهد و تفاوت‌های طبقاتی و قومی را از بین می‌برد. حج، بزرگ‌ترین آیین جمعی اسلام، چنان همبستگی ایجاد می‌کند که خداوند می‌فرماید: «لِیَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ» (حج، ۲۸) که یکی از مهم‌ترین منافع آن، همبستگی و آشنایی مسلمانان با یکدیگر است. امام صادق(ع) می‌فرمایند: «تَعَاهَدُوا بِالْإِخَاءِ وَ التَّوَاصُلِ فَإِنَّ ذَلِکَ یُورِثُ الْأُلْفَةَ وَ یُثْمِرُ الْمَحَبَّةَ»؛ با برادری و پیوندجویی با یکدیگر پیمان ببندید که این کار، الفت و همبستگی به بار می‌آورد و محبت را میوه می‌دهد. در شرایط جنگی و بحران، این آیین‌ها همچون حلقه‌های به‌هم‌پیوسته، جامعه را در برابر تهدیدات دشمنان مقاوم می‌کنند و حس «ما» را بر «من» غلبه می‌دهند. اقامه نماز استغاثه، خواندن دعای توسل و دعای چهاردهم صحیفه سجادیه (دعای مظلوم) در این روزها، نمونه بارزی از کارکرد همبستگی‌آفرین آیین‌های مذهبی است.

ایکنا ـ آیین‌های زیارتی مرتبط با امام رضا(ع) چگونه به تقویت سرمایه اجتماعی کمک می‌کنند؟

سرمایه اجتماعی به معنای توانایی جمع‌شدن و همکاری مردم حول ارزش‌های مشترک است. زیارت امام رضا(ع) این توانایی را از طریق «جمع‌شدن در یک مکان و زمان مشخص» تقویت می‌کند.

امام رضا(ع) می‌فرمایند: «إِنَّ لِکُلِّ إِمَامٍ عَهْداً فِی عُنُقِ أَوْلِیَائِهِ وَ شِیعَتِهِ»؛ «هر امامی بر گردن دوستان و شیعیان خود پیمانی دارد.» این عهد که در قلب مؤمنان نهادینه شده، آنان‌را از اقصی نقاط ایران و جهان در یک محیط جغرافیایی مشخص (مشهد مقدس) گرد هم می‌آورد. این تجمع عظیم، به‌ویژه در ایام ولادت و شهادت امام رضا(ع) و نیز مناسبت‌های ملی و مذهبی دیگر (مانند نیمه شعبان، عید غدیر و دهه کرامت)، به اوج خود می‌رسد و نمایشگر همبستگی اجتماعی مبتنی بر ارزش‌های دینی است.

از سوی دیگر، ایشان می‌فرمایند: «زِیَارَةُ کُلِّ إِمَامٍ أَوْلَى بِأَنْ تُقْصَدَ لِمَا فِیهِ مِنَ الِاقْتِدَاءِ»؛ «زیارت هر امامی برای الگوگیری شایسته است.» زائر با دیدن این تجمعات منظم و هماهنگ، کار گروهی و همکاری جمعی را در عمل می‌آموزد.

قرآن نیز به این همکاری فرمان می‌دهد: «وَ تَعاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ وَ التَّقْوی» (مائده، ۲)؛ «در نیکوکاری و پرهیزگاری با یکدیگر همکاری کنید.» موکب‌ها، خادمان و هیئت‌های رضوی که در ایام پیک زیارت فعال می‌شوند، مصداق بارز این همکاری جمعی حول محور زیارت هستند.

ایکنا ـ چه کارکردهای فرهنگی و هویتی برای زیارت در جامعه معاصر می‌توان برشمرد؟

زیارت در جامعه معاصر دست‌کم پنج کارکرد اساسی دارد. نخست، «حفظ و انتقال حافظه جمعی»؛ زیارت، تاریخ تشیع و فرهنگ اهل بیت(ع) را از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌کند و جامعه را از گسست تاریخی نجات می‌دهد. دوم، «تقویت هویت دینی در برابر جهانی‌شدن»؛ در عصر هجوم فرهنگ‌های سکولار و مادی، زیارت همچون دژی مستحکم، هویت اسلامی ـ شیعی را بازتولید می‌کند. سوم، ایجاد زبان مشترک فرهنگی؛ آداب زیارت، دعاها، مناجات‌ها و نمادهایی مانند ضریح، پرچم، علم و سجاده، زبان نمادین مشترکی میان همه شیعیان ایجاد می‌کند. چهارم، کارکرد درمانی و آرامش‌بخشی؛ در شرایط پرتنش جنگی، زیارت به مؤمن آرامش روحی و امید به گشایش می‌بخشد. پنجم، کارکرد اقتصادی ـ فرهنگی؛ زیارت، صنایع فرهنگی مانند نشر کتاب، تولید محتوای دیجیتال، معماری اسلامی، خوشنویسی، فرش و صنایع دستی را رونق می‌بخشد و بدین‌ترتیب، فرهنگ اصیل شیعی را در قالب کالاهای فرهنگی به جهان معرفی می‌کند.

ایکنا ـ زیارت چگونه می‌تواند به کاهش شکاف‌های اجتماعی و تقویت وحدت ملی منجر شود؟

زیارت امام رضا(ع) با ویژگی‌های منحصربه‌فرد خود، ظرفیت شگرفی برای کاهش شکاف‌ها و افزایش وحدت ملی دارد. نخست، شکاف فقر و غنا؛ در حرم مطهر رضوی، فقیر و غنی، روستایی و شهری، کارگر و مدیر، در کنار هم و بدون هیچ تبعیضی به زیارت می‌پردازند. آیه شریفه «إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاکُمْ» (حجرات، ۱۳) در این فضا به‌صورت عینی تجلی می‌یابد. دوم، شکاف قومیتی و زبانی؛ زائرانی از ترک، لر، کرد، بلوچ، عرب و فارس با زبان‌ها و گویش‌های مختلف، همگی ذیل پرچم «یا علی بن موسی الرضا» گرد هم می‌آیند و تفاوت‌های قومی را به غنای فرهنگی تبدیل می‌کنند. سوم، شکاف سیاسی و جناحی؛ زیارت، مؤمنان را به یاد اهداف والاتر و مشترکی می‌اندازد که فراتر از اختلافات سیاسی است. امام رضا(ع) در حدیث سلسلة‌الذهب می‌فرمایند: «کَلِمَةُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ حِصْنِی فَمَنْ دَخَلَ حِصْنِی أَمِنَ مِنْ عَذَابِی»؛ این کلمه توحید، دژ من است و هرکس وارد دژ من شود از عذاب من در امان است. زیارت، یادآور این دژ مشترک ایمانی است. چهارم، شکاف نسل‌ها؛ در راهپیمایی‌های عظیم پیاده‌روی اربعین و نیز در ایام زیارت رضوی، پیران و جوانان، بزرگسالان و نوجوانان، در کنار هم و با یک هدف حرکت می‌کنند و این امر شکاف نسلی را به فرصتی برای انتقال تجربه و شور تبدیل می‌کند.

ایکنا ـ نقش مناسک جمعی در بازتولید ارزش‌های دینی و همبستگی اجتماعی چیست؟

مناسک جمعی، کارگاه‌های زنده بازتولید ارزش‌ها هستند. نخست، «تکرار و تثبیت»؛ ارزش‌هایی مانند ایثار، فداکاری، راست‌گویی، امانت‌داری و عدالت‌خواهی در بستر مناسک، هر ساله تکرار و در ذهن و جان مؤمنان تثبیت می‌شود. خداوند در قرآن می‌فرماید: «وَ أَقِمِ الصَّلاةَ إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهی عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْکَرِ» (عنکبوت، ۴۵)؛ نماز که مهم‌ترین مناسک جمعی است، به‌طور مستمر زشتکاری‌ها را از جامعه دور می‌کند. دوم، «الگودهی عملی»؛ مناسک، ارزش‌های انتزاعی را به رفتارهای عینی تبدیل می‌کنند. عزاداری برای امام حسین(ع)، شجاعت و ظلم‌ستیزی را به نمایش می‌گذارد. سوم، «انسجام عاطفی»؛ گریه مشترک، شادی مشترک، دعای مشترک و سجود مشترک، پیوندهای عاطفی عمیقی میان افراد ایجاد می‌کند که از هر قرارداد اجتماعی قوی‌تر است. پیامبر اکرم(ص) می‌فرمایند: «مَثَلُ الْمُؤْمِنِینَ فِی تَوَادِّهِمْ وَ تَرَاحُمِهِمْ وَ تَعَاطُفِهِمْ مَثَلُ الْجَسَدِ الْوَاحِدِ»؛ مؤمنان در دوستی و مهربانی و همدردی با یکدیگر، همچون یک پیکرند. چهارم، «کارآمدی در بحران»؛ مناسک جمعی، ظرفیت جامعه را برای پاسخ سریع و منسجم به بحران‌هایی مانند جنگ، زلزله و سیل افزایش می‌دهد، زیرا اعتماد و همکاری را نهادینه کرده است. در شرایط کنونی، نماز استغاثه و دعای چهاردهم صحیفه سجادیه که دعای مظلوم است، این ارزش‌ها را بازتولید و جامعه را برای مقابله با ظلم دشمنان آماده می‌سازد.

ایکنا ـ در عصر جهانی‌شدن، آیین‌های مذهبی چه نقشی در حفظ هویت فرهنگی جوامع اسلامی ایفا می‌کنند؟

جهانی‌شدن با خود یکسان‌سازی فرهنگی و ترویج سبک زندگی سکولار و مادی را به همراه دارد. آیین‌های مذهبی در این شرایط، نقش سپر دفاعی و عامل بازدارنده را ایفا می‌کنند.

اقتصاد زیارت (گردشگری مذهبی) هر ساله میلیون‌ها زائر را به مشهد می‌کشاند که این امر، صنعت هتل‌داری، رستوران‌داری، حمل‌ونقل، صنایع دستی (به‌ویژه فرش، منبت، مس، خاتم، نگین و نقره‌کاری)، نشر و چاپ، تولید سوغات و زیورآلات مذهبی، ساخت‌وساز و مشاغل خدماتی را رونق بخشیده است. بسیاری از خانواده‌های مشهدی به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم از این اقتصاد ارتزاق می‌کنند. همچنین، موقوفات عظیم منسوب به حرم مطهر، نقشی کلیدی در تأمین هزینه‌های فرهنگی، آموزشی، درمانی و عمرانی در خراسان ایفا کرده است. در دوران دفاع مقدس، اقتصاد زیارت به یاری جبهه‌ها شتافت و هدایا و نذورات زائران، بخشی از نیازهای جنگی را تأمین کرد.

نخست، «مقاومت در برابر استحاله فرهنگی»؛ آیین‌هایی مانند حج، زیارت اربعین، نماز جمعه و عزاداری‌های حسینی، نمادهای قدرتمندی از هویت اسلامی هستند که در برابر تهاجم فرهنگی غرب مقاومت می‌کنند و هویت مستقل جوامع مسلمان را حفظ می‌نمایند. دوم، ارائه جایگزین بومی و اصیل؛ جهانی‌شدن، مدل‌های یکسانی از زندگی، سرگرمی و مد را پیشنهاد می‌کند. آیین‌های مذهبی، سبک زندگی متفاوت و اصیلی را ارائه می‌دهند که ریشه در باورها و ارزش‌های بومی دارد. سوم، شبکه‌سازی فراملی؛ آیین حج و زیارت عتبات عالیات، شبکه‌های گسترده‌ای از ارتباط میان مسلمانان کشورهای مختلف ایجاد می‌کند که فراتر از مرزهای سیاسی است و امت واحده را بازسازی می‌نماید. خداوند می‌فرماید: «إِنَّ هذِهِ أُمَّتُکُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَ أَنَا رَبُّکُمْ فَاعْبُدُونِ» (انبیاء، ۹۲). چهارم، تولید محتوای جایگزین در فضای مجازی؛ امروزه، آیین‌های مذهبی با بهره‌گیری از فناوری‌های نوین، به تولید محتوای غنی و جذاب در فضای مجازی پرداخته‌اند و بدین‌ترتیب، فضای دیجیتال را از انحصار فرهنگ غربی خارج کرده‌اند.

ایکنا ـ حضور امام رضا(ع) در مشهد چه دستاوردی داشته است؟

هجرت اجباری امام رضا(ع) از مدینه به مرو (از طریق بصره، اهواز، فارس، نیشابور و طوس) در سال ۲۰۰ هجری قمری به دستور مأمون عباسی، اگرچه با هدف نظارت و به حاشیه راندن ایشان انجام شد، اما مشیت الهی آن‌را به برکتی عظیم برای ایران و خراسان تبدیل کرد. نخستین دستاورد، «تبدیل مشهد به قطب فرهنگی و مذهبی جهان تشیع» است. پیش از حضور امام، طوس شهری با سابقه تاریخی و فرهنگی بود، اما پس از شهادت امام و دفن پیکر مطهرشان در سناباد، این شهر به‌تدریج به «مشهدالرضا» تبدیل شد و طی قرن‌ها، کانون توجه شیعیان و عاشقان اهل بیت(ع) قرار گرفت. دوم، «توسعه شهری و اقتصادی»؛ وجود بارگاه مطهر باعث رشد بی‌سابقه شهر مشهد شد. مدارس علمیه، کتابخانه‌ها، بیمارستان‌ها، مهمانسراها، بازارها، کاروانسراها و هتل‌های متعدد در اطراف حرم شکل گرفت و مشهد را به دومین کلان‌شهر مذهبی جهان اسلام پس از مکه و مدینه تبدیل کرد. سوم، «نقش در پیروزی انقلاب اسلامی و دفاع مقدس»؛ مشهد به برکت وجود حضرت رضا(ع) یکی از پایگاه‌های اصلی انقلاب اسلامی بود و مردم خراسان در هشت سال دفاع مقدس بیش از ۳۰ هزار شهید تقدیم اسلام کردند که بسیاری از آنان با انگیزه زیارت و شهادت، عازم جبهه‌ها شدند. چهارم، «ایجاد فضای گفت‌وگوی مذاهب»؛ مناظرات علمی امام رضا(ع) با دانشمندان ادیان و مذاهب مختلف در مجلس مأمون، الگویی از گفت‌وگوی سازنده اسلامی را ارائه داد که امروزه نیز در مشهد و در مجامع علمی و دینی دنبال می‌شود.

ایکنا ـ ابعاد فرهنگی و اجتماعی حضور امام هشتم(ع) در خراسان را بفرمایید و در اقتصاد خراسان نیز چه تأثیری داشته است؟

امام رضا(ع) در دوران اقامت خود در خراسان (حدود سه سال)، جریان علمی و فرهنگی عظیمی را راه‌اندازی کردند. مناظرات معروف ایشان با پیروان ادیان و مذاهب مختلف (مسیحیان، یهودیان، زرتشتیان، صابئان، زنادقه و پیروان فرقه‌های اسلامی مانند معتزله و اهل حدیث) که در کتاب «عیون اخبار الرضا» ثبت شده است، خراسان را به قطب علمی جهان اسلام تبدیل کرد. این مناظرات، الگوی «گفت‌وگوی تمدنی مبتنی بر عقل و برهان» را ارائه داد. همچنین نقل احادیث فراوان از ایشان در خراسان (مانند حدیث سلسلة‌الذهب که در نیشابور توسط ۲۰ هزار محدث نقل شد)، شاگردپروری و تربیت راویانی مانند صفوان بن یحیی، محمد بن سنان و احمد بن محمد بن ابی نصر بزنطی، همگی نشان از عمق تأثیر فرهنگی حضور ایشان دارد. زیارت‌نامه معروف «سلام علیک یا علی بن موسی الرضا» نیز که بخشی از فرهنگ زیارت شیعی است، در همین دوران تثبیت شد.

بعد اجتماعی: حضور امام، خراسان را به کانون تجمع شیعیان و علاقه‌مندان به اهل بیت از سراسر جهان اسلام تبدیل کرد. این تجمع، شبکه‌های اجتماعی گسترده‌ای از علما، طلاب، تجار و هنرمندان شیعه ایجاد کرد که تا قرن‌ها بعد نیز دوام یافت. همچنین، هویت اجتماعی مردم خراسان با محوریت «تشیع رضوی» شکل گرفت؛ هویتی که ضمن احترام به مذاهب دیگر، بر محبت اهل بیت، عدالت‌خواهی، مبارزه با ظلم و ستم و خدمت به محرومان استوار است. فرهنگ «هجرت به سوی حرم» نیز پدیده‌ای اجتماعی است که طی قرن‌ها، افراد بسیاری از شهرها و کشورهای مختلف را به سکونت در مشهد ترغیب کرده و ترکیب جمعیتی متنوع و غنی‌ای را در این شهر پدید آورده است.

بعد اقتصادی: وجود بارگاه مطهر، تأثیر عمیقی بر اقتصاد خراسان داشته است. امام رضا(ع) به‌ویژه با ایجاد جریان زیارت و پذیرایی از زائران، بازارهای محلی و صنایع دستی را رونق بخشیدند. پذیرایی از زائران، ایجاد مهمانسراها و کاروانسراها، توسعه بازارها و مراکز تجاری، و فعالیت‌های مرتبط با تولید سوغات، غذای زائر و خدمات حمل‌ونقل، پایه اقتصاد خراسان را مستحکم کرد. همچنین موقوفات مرتبط با حرم مطهر، منابع مالی پایدار برای فعالیت‌های فرهنگی، آموزشی، درمانی و عمرانی فراهم آورد و به‌تدریج مشهد را به مرکز اقتصادی و فرهنگی منطقه تبدیل نمود. این چرخه اقتصادی نه تنها رفاه مردم محلی را افزایش داد، بلکه زمینه رشد جمعیت، توسعه شهری و ارتقای زیرساخت‌ها را نیز فراهم آورد.

به‌طور کلی، حضور امام رضا(ع) در خراسان، ترکیبی از اثرات فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی بود که تا امروز ادامه یافته و مشهد را به یکی از مهم‌ترین قطب‌های دینی، علمی و فرهنگی جهان اسلام تبدیل کرده است. این حضور تاریخی، الگویی از پیوند دین و اجتماع و تأثیر مستقیم ارزش‌های مذهبی بر توسعه فرهنگی و اقتصادی جوامع ارائه می‌دهد.