مدیریت اختلاف و صیانت از حریم خصوصی در قرآن

حجت‌الاسلام والمسلمین سیدمحمود طباطبایی، عضو هیئت علمی گروه معارف اسلامی دانشگاه فردوسی، در گفت‌وگو با ایکنا از خراسان‌رضوی، درخصوص «تعادل میان همبستگی اجتماعی و حفظ حریم خصوصی در آموزه‌های اسلامی»، به‌جای نفی اختلاف که امری طبیعی و اجتناب‌ناپذیر در جوامع انسانی است، به «مدیریت اختلاف» پرداخته و راهکارهای پیشگیرانه‌ای ارائه داده است، اظهار کرد: راهکار اول ارجاع به اولی‌الامر است. خداوند می‌فرماید: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ» (نساء، ۵۹).

وی ادامه داد: «ای اهل ایمان! اطاعت کنید خدا را و اطاعت کنید پیامبر را و اولیای امر خود را. پس اگر در چیزی نزاع کردید، آن‌را به خدا و پیامبر بازگردانید». «تنازع» به معنای اختلافی است که به نزاع کشیده می‌شود. راهکار، وجود یک مرجعیت علمی و سیاسی معین است که اختلافات به آن ارجاع شود. راهکار دوم، مشورت جمعی. قرآن از مؤمنان به‌عنوان کسانی یاد می‌کند که «وَأَمْرُهُمْ شُورَىٰ بَيْنَهُمْ» (شوری، ۳۸)، یعنی «و کارهایشان را با مشورت یکدیگر انجام می‌دهند». مشورت، تضارب آرای سالم را ممکن می‌کند و از تبدیل اختلاف سلیقه به گسست جلوگیری می‌نماید. امام رضا(ع) می‌فرمایند: «مَنْ شَاوَرَ الرِّجَالَ شَارَكَهُمْ فِي عُقُولِهِمْ» (عیون اخبار الرضا، ج۲، ص۳۴)؛ «هر کس با مردان (صاحبنظران) مشورت کند، در عقل‌های آنان شریک می‌شود».

طباطبایی با بیان اینکه راهکار سوم، تزکیه نفس و پرهیز از هوای نفس است، بیان کرد: بسیاری از اختلافات سلیقه‌ای، ریشه در هواهای نفسانی دارد، نه اختلاف واقعی در منافع عمومی، گفت: خداوند می‌فرماید: «فَلَا تَتَّبِعُوا الْهَوَىٰ أَنْ تَعْدِلُوا» (نساء، ۱۳۵)؛ «پیروی از هوای نفس نکنید تا از مسیر عدالت منحرف نشوید». راهکار چهارم: نهاد «اصلاح ذات البین». قرآن مؤمنان را موظف کرده که پیش از آنکه اختلاف سلیقه به گسست بینجامد، به میانجیگری بپردازند و صلح ایجاد کنند.

عضو هیئت علمی گروه معارف اسلامی دانشگاه فردوسی افزود: می‌فرماید: «فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ» (حجرات، ۱۰)؛ «پس میان برادرانتان صلح برقرار کنید». این یک تکلیف جمعی است. امام علی(ع) در نهج‌البلاغه می‌فرمایند: «أَلَا أُخْبِرُكُمْ بِأَفْضَلَ مِنْ صَلَاةٍ وَصَدَقَةٍ؟... صَلَاحُ ذَاتِ الْبَيْنِ»؛ «آیا شما را از چیزی بهتر از نماز و صدقه آگاه کنم؟... اصلاح میان مردم». بنابراین، قرآن با ایجاد مرجعیت، مشورت و تزکیه، از تبدیل اختلافات به گسست پیشگیری می‌کند.

تجسس؛ ممنوعیت مطلق در حریم خصوصی 

این پژوهشگر دینی با بیان اینکه گاهی برخی گمان می‌کنند که امر به معروف و نهی از منکر به معنای حق جست‌وجو در زندگی خصوصی دیگران و افشای عیوب پنهانی است، تصریح کرد: در حالی‌که قرآن کریم با دقت بالایی تعادل را برقرار کرده است. این تعادل با سه سازوکار اصلی محقق می‌شود. سازوکار اول؛ ممنوعیت مطلق تجسس است.

وی ادامه داد: خداوند می‌فرماید: «وَلَا تَجَسَّسُوا» (حجرات، ۱۲)؛ «و از جست‌وجوی عیوب دیگران خودداری کنید». تجسس به معنای هرگونه کنکاش و جست‌وجو برای یافتن عیوب پنهانی افراد است. این آیه به صراحت، هرگونه تجسس را حتی با نیت امر به معروف، تحریم می‌کند. پس حریم خصوصی، خط قرمز نظارت اجتماعی است. سازوکار دوم وجوب ستر (پوشاندن گناه) است که اهمیت بالایی دارد.

طباطبایی به روایات متعددی از معصومین اشاره و تصریح کرد: این روایات مؤمنان را موظف می‌کند اگر از گناه پنهانی فردی آگاه شدند، آن را بپوشانند و افشا نکنند. پیامبر اکرم(ص) می‌فرمایند: «مَنْ سَتَرَ مُسْلِمًا سَتَرَهُ اللَّهُ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ» (الکافی، ج۲، ص۳۵۶)؛ «هرکس عیب مسلمانی را بپوشاند، خداوند در دنیا و آخرت عیب او را می‌پوشاند».

وی افزود: بنابراین، اگر گناهی در خلوت رخ داده و علنی نشده است، وظیفه مؤمنان پرده‌پوشی و نصیحت خصوصی است، نه افشای عمومی. امر به معروف و نهی از منکر در این موارد، باید با زبان نرم و در خلوت انجام شود. سازوکار سوم، مراتب انکار است. در روایات شیعه، امر به معروف و نهی از منکر دارای مراتبی است. نخست، انکار قلبی که همان ابراز نارضایتی درونی است.

عضو هیئت علمی گروه معارف اسلامی دانشگاه فردوسی با بیان اینکه مرتبه دوم، انکار زبانی که باید با مدارا و در صورت امکان در خلوت باشد، گفت: سوم، انکار یدی (عملی) که تنها در منکرات علنی و با رعایت سلسله مراتب و عدم تجاوز به حقوق دیگران جایز است. امام باقر(ع) می‌فرمایند: «أَفْضَلُ الْجِهَادِ كَلِمَةُ حَقٍّ عِنْدَ إِمَامٍ جَائِرٍ» (تحف العقول، ص۲۹۸)؛ «برترین جهاد، سخن حقی است که به امام ستمگر گفته شود».

وی تصریح کرد: این حدیث نشان می‌دهد که حتی بالاترین سطح نهی از منکر، می‌تواند بدون تجاوز به حریم خصوصی دیگران و تنها با گفتار حق انجام شود. نتیجه نهایی این است که نظارت اجتماعی در قرآن، نظارتی «هدفمند، اخلاقی و متوازن» است که اولاً مبتنی بر علم و یقین است نه ظن و گمان، ثانیاً از هرگونه تجسس و افشاگری بی‌حساب و غیرشرعی پرهیز می‌کند.

طباطبایی افزود: ثالثاً گناهان پنهانی را مشمول پرده‌پوشی و نصیحت خصوصی می‌داند و رابعاً تنها منکرات علنی که نظم جامعه را برهم می‌زنند، هدف مداخله جمعی قرار می‌گیرند. با این نگاه، امر به معروف و نهی از منکر نه تنها مایه همبستگی می‌شود، بلکه حریم خصوصی افراد نیز حفظ می‌گردد. با این سازوکارها، هم سلامت معنوی جامعه تأمین می‌شود و هم کرامت انسانی محفوظ می‌ماند.