امام سجاد(ع) نهضت عاشورا را به گفتمان ماندگار تاریخ اسلام تبدیل کرد

حجت‌الاسلام‌ والمسلمین سیدمحمود طباطبایی، مدیر گروه معارف دانشکده الهیات و عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد، در گفت‌وگو با ایکنا از خراسان‌رضوی، با اشاره به نقش امام زین‌العابدین(ع) در زنده نگه داشتن نهضت کربلا، اظهار کرد: نقش ایشان بی‌بدیل و راهبردی است؛ به‌گونه‌ای که اگر این نقش نبود، چه‌بسا حماسه عاشورا در همان روزهای نخست، بر اثر تبلیغات دستگاه اموی، تحریف و به فراموشی سپرده می‌شد. شهید آیت‌الله العظمی سیدعلی خامنه‌ای در این‌باره می‌فرمایند: «اگر امام سجاد(ع) نبود، از قیام عاشورا جز یک حادثه خونین بی‌نتیجه، چیزی در تاریخ نمی‌ماند.»

وی افزود: این نقش را باید در دو مرحله بررسی کرد: نخست، تداوم جهاد در بستر اسارت و دوم، جهاد فرهنگی با چهار ابزار راهبردی. برخلاف تصور رایج که امام سجاد(ع) به دلیل بیماری از صحنه عاشورا کنار رفتند، ایشان در همان روز عاشورا، با وجود بیماری شدید، به میدان رفتند و هنگامی‌که ندای «هل من ناصر» پدر را شنیدند، با وجود ناتوانی از جنگیدن، برای جهاد عازم میدان شدند. حضرت اباعبدالله(ع) به ام‌کلثوم فرمودند: «او را بازدارید تا زمین از نسل محمد(ص) خالی نماند.» امام نیز با این فرمان به خیمه بازگشتند تا جهاد را در قالبی دیگر ادامه دهند.

مدیر گروه معارف دانشکده الهیات با اشاره به ابزارهای جهاد فرهنگی امام سجاد(ع) تصریح کرد: نخستین ابزار، خطبه‌های آتشین ایشان در سه عرصه کلیدی بود. در کوفه، امام در میان مردمی که برای تماشای اسیران آمده بودند، با سخنانی کوتاه اما جان‌سوز، چنان طوفانی برپا کردند که از هر سو صدای شیون و ندامت برخاست و مردم از دشمنان اهل‌بیت(ع) اعلام برائت کردند. در شام نیز، مردم بر اثر تبلیغات چهل‌ساله معاویه، شناخت درستی از اسلام و خاندان نبوت نداشتند. امام سجاد(ع) در مجلس یزید، در قلب حکومت اموی، با کلامی رسا و معرفی خود به‌عنوان فرزند پیامبر(ص)، چنان تحولی در میان مردم ایجاد کردند که یزید از بیم شورش، به مؤذن دستور داد اذان بگوید.

طباطبایی ادامه داد: هنگامی‌که مؤذن به شهادت «أشهد أن محمداً رسول‌الله» رسید، امام خطاب به یزید فرمودند: «ای یزید! این محمد که اکنون مؤذن به پیامبری او گواهی داد، جد توست یا جد من؟ اگر بگویی جد توست، دروغ گفته‌ای و اگر باور داری که جد من است، پس چرا و به چه جرمی خاندان او را کشتی؟» همچنین در مدینه، هنگام ورود کاروان اسرا، امام(ع) در میان مردم خطبه‌ای شورانگیز ایراد کردند و صحنه جان‌گداز عاشورا و جنایات بنی‌امیه را بازگو فرمودند؛ خطبه‌ای که زمینه‌ساز قیام‌های بعدی علیه حکومت اموی شد.

وی با اشاره به نقش عزاداری و گریه در تداوم نهضت عاشورا بیان کرد: دومین ابزار جهاد فرهنگی، احیای یاد عاشورا از طریق گریه و عزاداری بود. امام سجاد(ع) با گریه بر شهیدان و زنده نگه داشتن یاد و خاطره جانبازی آنان، اهداف شهدای کربلا را دنبال می‌کردند. هرگاه امام قصد نوشیدن آب داشتند، با دیدن آب اشک از چشمانشان جاری می‌شد. هنگامی‌که علت این گریه را می‌پرسیدند، می‌فرمودند: «چگونه گریه نکنم، در حالی‌که یزیدیان آب را برای وحوش و درندگان بیابان آزاد گذاشتند، اما آن را بر پدرم بستند و او را تشنه به شهادت رساندند؟» این اشک‌های سوزان، ریشه‌ای عاطفی داشت، اما شیوه مواجهه امام با این موضوع، اثری سیاسی و عمیق بر جای گذاشت؛ زیرا یادآوری مداوم حادثه کربلا، اجازه نمی‌داد جنایات بنی‌امیه از خاطره‌ها محو شود.

این عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد افزود: سومین ابزار، تربیت شاگردان و اصحاب خاص بود. امام سجاد(ع) در شرایط خفقان، شاگردان و یاران صادقی را پرورش دادند که هر یک حافظ دستاوردهای مکتب عاشورا و امامت شدند. افرادی چون ابوحمزه ثمالی، سعید بن جبیر و محمد بن مسلم از جمله این شاگردان بودند که بعدها در گسترش معارف اهل‌بیت(ع) و تداوم نهضت حسینی در نسل‌های بعد نقش‌آفرینی کردند.

طباطبایی با اشاره به مبارزه امام سجاد(ع) با جریان تحریف و علمای درباری بیان کرد: چهارمین ابزار جهاد فرهنگی، مقابله با علمای درباری بود. امام سجاد(ع) با عالمانی که افکار عمومی را به سود بنی‌امیه جهت می‌دادند و فرهنگ انحرافی اموی را در پوشش اسلام ترویج می‌کردند، به‌شدت مقابله می‌کردند. ماجرای برخورد قاطع امام(ع) با محمد بن مسلم زهری، محدث برجسته درباری، نمونه‌ای روشن از این مبارزه است.

راهبرد امام سجاد(ع) برای تداوم نهضت عاشورا در عصر اختناق

وی با اشاره به شرایط سیاسی دوران امامت امام سجاد(ع) اظهار کرد: دوران امامت ایشان یکی از سخت‌ترین و خفقان‌آمیزترین دوره‌های تاریخ برای شیعیان بود. دستگاه اموی با سه ابزار، فضای جامعه را در سیطره خود نگه داشته بود: استبداد و سرکوب شدید مخالفان، فساد اخلاقی و گسترش دنیاطلبی و تبلیغات گسترده برای وارونه جلوه دادن قیام امام حسین(ع). امام سجاد(ع) در چنین شرایطی، راهبردی هوشمندانه و چندلایه در پیش گرفتند که هم پیام عاشورا را به نسل‌های بعد منتقل کند و هم بهانه‌ای به دست دشمن ندهد.

این استاد دانشگاه افزود: نخستین رویکرد امام سجاد(ع)، انتخاب «زنده ماندن» به‌عنوان جهادی دشوارتر بود. شهید آیت‌الله العظمی سیدعلی خامنه‌ای در تحلیل این دوره می‌فرمایند: در زمان امام حسین(ع)، یک انتخاب بیشتر وجود نداشت و قیام نکردن معنا نداشت؛ اما امام سجاد(ع) میان دو راه قرار داشتند: قیام مسلحانه که احتمالاً به نابودی کامل خاندان پیامبر(ص) می‌انجامید، یا زنده ماندن و انجام رسالت امامت و هدایت امت. ایشان راه دوم را برگزیدند؛ زیرا زنده ماندن و ایفای وظایف امامت در آن شرایط، به‌مراتب دشوارتر، اثرگذارتر و پربارتر از کشته شدن بود. اگر امام در آن شرایط دست به قیام مسلحانه می‌زدند، شاید سرنوشت شیعه به گونه‌ای دیگر رقم می‌خورد.

طباطبایی با اشاره به شیوه مبارزه فرهنگی امام سجاد(ع) تصریح کرد: دومین راهبرد، بهره‌گیری از زبان دعا بود؛ مبارزه‌ای آرام اما ریشه‌دار و اثرگذار. امام سجاد(ع) در فضایی که اختناق و ارعاب بر جامعه حاکم بود، مباحث سیاسی، اجتماعی و اصول اعتقادی را در قالب دعا بیان می‌کردند. دعاهای ایشان، در عین برخورداری از رنگ و بوی اخلاقی، مبارزه‌ای آرام در برابر قدرت‌های ستمگر به‌شمار می‌رفت.

وی ادامه داد: امام سجاد(ع) با این شیوه نشان دادند که راه مبارزه تنها به شمشیر محدود نمی‌شود؛ زیرا در برخی شرایط، مبارزه مسلحانه نه‌تنها کارایی خود را از دست می‌دهد، بلکه ممکن است نتیجه‌ای معکوس داشته باشد. در روایات نیز آمده است که پس از واقعه عاشورا، مردم جز سه نفر از مسیر حق بازگشتند و امکان شکل‌گیری یک حرکت جمعی از میان رفته بود.

طباطبایی با اشاره به گفتمان‌سازی امام سجاد(ع) برای تداوم نهضت عاشورا بیان کرد: سومین راهبرد ایشان، گفتمان‌سازی چندبعدی بود که ابعاد مختلفی را در بر می‌گرفت؛ از جمله حفظ و تداوم نهضت عاشورا از طریق روایتگری و تبیین فلسفه و اهداف قیام، رسوا کردن ظلم و ستم امویان با بهره‌گیری از خطبه، مناظره و دعا، حفظ معارف و احادیث اهل‌بیت(ع) با وجود محدودیت‌های شدید، و نیز احیای فرهنگ و اخلاق اسلامی در جامعه‌ای که دچار انحطاط اخلاقی شده بود.

صحیفه سجادیه و رساله حقوق؛ دو میراث ماندگار برای تربیت جامعه اسلامی

طباطبایی با اشاره به جایگاه صحیفه سجادیه در تبیین اخلاق اجتماعی و مسئولیت انسان، گفت: صحیفه سجادیه و رساله حقوق، دو گوهر گران‌بهای به‌جای‌مانده از امام سجاد(ع) هستند که تصویری جامع و عمیق از اخلاق اجتماعی و مسئولیت‌های انسانی ترسیم می‌کنند. صحیفه سجادیه، با وجود آنکه مجموعه‌ای از دعاهاست، صرفاً کتابی برای خواندن دعا و برآوردن نیازهای فردی نیست. در این کتاب، همه موضوعاتی که انسان برای دستیابی به یک زندگی مطلوب اسلامی به آن نیاز دارد، مورد توجه قرار گرفته است و امام(ع) با زبان دعا، انگیزه‌های چنین زندگی‌ای را در جان و ذهن مردم بیدار می‌کنند تا حرکت به سوی اصلاح جامعه آغاز شود و زمینه برای تحقق هدف نهایی، یعنی تشکیل حکومت اسلامی، فراهم آید.

وی با اشاره به نگاه صحیفه سجادیه به حقوق و تکالیف متقابل افراد در جامعه، افزود: از منظر صحیفه سجادیه، مؤمنان در جامعه اسلامی از حقوق و وظایفی متقابل برخور دارند. «حق» در این نگاه، به معنای قدرت یا امتیاز مدنی نیست، بلکه نوعی تکلیف اخلاقی است که بر عهده افراد قرار دارد و دیگران می‌توانند ادای آن را از آنان مطالبه کنند. برخورداری از هر حق، به‌طور متقابل یا باواسطه، با نوعی تکلیف ملازمت دارد. صحیفه سجادیه بخش قابل توجهی از حقوق و تکالیف اخلاقی متقابل افراد در جامعه را تبیین و بر آن تأکید کرده است.

این عضو هیئت علمی دانشگاه با اشاره به جایگاه رساله حقوق در تبیین مسئولیت‌های انسان، اظهار کرد: رساله حقوق امام سجاد(ع)، که یکی از مهم‌ترین میراث‌های گران‌سنگ ایشان به‌شمار می‌رود، پنجاه‌ویک حق را در هفت دسته طبقه‌بندی کرده است: حق خداوند به‌عنوان سرچشمه همه حقوق، حق نفس و اعضای بدن (زبان، گوش، چشم، دست، پا، شکم و عورت)، حق افعال عبادی (نماز، روزه، صدقه، حج و قربانی)، حق فرمانروایان و رعایا، حقوق خویشاوندان (مادر، پدر، فرزند، برادر و...)، حقوق برخی گروه‌های اجتماعی (همسایه، همنشین، رفیق، شریک و...) و حق مال. این رساله صرفاً به وظایف الزامی مؤمن محدود نمی‌شود، بلکه احکام استحبابی و وظایف اخلاقی را نیز در بر می‌گیرد و در شکل‌دهی به وجدان اخلاقی جامعه دینی، نقشی بی‌بدیل ایفا می‌کند.

طباطبایی با اشاره به مسئولیت انسان در قبال خدا، خود و دیگران از منظر رساله حقوق، بیان کرد: در این نگاه، انسان موجودی است که با همه اعضا و جوارح، همه افعال و تمامی مناسبات خود، در برابر خداوند و دیگران مسئولیت دارد. حق زبان، بازداشتن آن از سخن زشت و عادت دادن آن به گفتار نیک است. حق گوش، بازداشتن آن از شنیدن غیبت؛ حق چشم، فروبستن آن از آنچه روا نیست؛ حق دست، بازداشتن آن از انجام آنچه جایز نیست؛ و حق شکم، آلوده نکردن آن به حرام و پرهیز از پرخوری و خوردن بیش از حد نیاز است.

فراتر از عبادت؛ کارکردهای اجتماعی و سیاسی دعا در اندیشه امام سجاد(ع)

وی با اشاره به کارکردهای فراتر از عبادت فردی دعا در مکتب امام سجاد(ع)، گفت: دعا در مکتب امام سجاد(ع) هرگز صرفاً عبادتی فردی برای برآوردن نیازهای شخصی نیست. ایشان با زبان دعا، در واقع نوعی آموزش فرهنگی و اجتماعی به جامعه ارائه می‌دادند. این کارکردهای فراتر از عبادت را می‌توان در چهار محور تبیین کرد.

این عضو هیئت علمی دانشگاه با اشاره به دعا به‌عنوان زبان مبارزه در شرایط خفقان، افزود: نخست، دعا به‌عنوان زبان مبارزه در شرایط اختناق. در فضایی که ارعاب و خفقان بر جامعه حاکم بود و هرگونه فعالیت سیاسی آشکار، بهانه‌ای برای نابودی تشیع به دست دشمنان فراهم می‌کرد، امام سجاد(ع) مباحث سیاسی و اصول اعتقادی را در قالب دعا بیان می‌فرمودند. دعاهای ایشان، در عین برخورداری از مضامین اخلاقی، مبارزه‌ای آرام اما ریشه‌کن‌کننده در برابر قدرت‌های ستمگر به‌شمار می‌رفت. امام(ع) با این شیوه نشان دادند که راه مبارزه تنها به شمشیر محدود نمی‌شود؛ زیرا در برخی شرایط، مبارزه مسلحانه نه‌تنها کارایی خود را از دست می‌دهد، بلکه ممکن است نتیجه‌ای معکوس به همراه داشته باشد.

طباطبایی با اشاره به نقش دعا در تربیت و آگاهی‌بخشی جامعه، اظهار کرد: دوم، دعا به‌عنوان ابزار تربیت و آگاهی‌بخشی. صحیفه سجادیه همه موضوعاتی را که انسان برای دستیابی به یک زندگی مطلوب اسلامی به آن نیاز دارد، در بر دارد. امام(ع) با زبان دعا، انگیزه‌های چنین زندگی‌ای را در ذهن و جان مردم بیدار می‌کنند تا حرکت به سوی اصلاح جامعه آغاز شود و زمینه برای تحقق هدف نهایی، یعنی تشکیل حکومت اسلامی، فراهم آید. به‌عنوان نمونه، دعای بیست‌وچهارم صحیفه سجادیه، که دعای پدر و مادر است، تنها آموزش دعا برای والدین نیست، بلکه فلسفه احترام به پدر و مادر و آثار اجتماعی آن را نیز تبیین می‌کند.

وی با اشاره به جایگاه دعا در نهادینه‌سازی اخلاق اجتماعی، بیان کرد: سوم، دعا به‌عنوان ابزاری برای نهادینه‌سازی اخلاق اجتماعی. در دعاهای صحیفه سجادیه، امام(ع) به بخش قابل توجهی از حقوق و تکالیف متقابل اخلاقی افراد در جامعه پرداخته‌اند. دعا در این نگاه، صرفاً گفت‌وگوی فرد با پروردگار نیست، بلکه تمرینی برای زیستن در جامعه و رعایت حقوق دیگران است. برای نمونه، دعای مکارم‌الاخلاق (دعای بیستم صحیفه سجادیه) به‌صراحت به فضایل اخلاقی اجتماعی همچون تواضع، عفو، سخاوت و پرهیز از تکبر می‌پردازد.

مدیر گروه معارف دانشکده الهیات با اشاره به نقش دعا در حفظ و تداوم نهضت عاشورا، گفت: چهارمین کارکرد دعا، حفظ و تداوم نهضت عاشورا بود. امام سجاد(ع) با دعا، یاد و خاطره شهدای کربلا را زنده نگه داشتند. گریه‌های ایشان در دعاها، اگرچه ریشه‌ای عاطفی داشت، اما شیوه طرح این مصیبت‌ها، اثری سیاسی و تربیتی نیز بر جای می‌گذاشت؛ زیرا یادآوری مداوم واقعه کربلا، اجازه نمی‌داد جنایات بنی‌امیه از خاطره‌ها زدوده شود و مشروعیت آنان را زیر سؤال می‌برد. دعای ابوحمزه ثمالی و دعای عرفه امام سجاد(ع) از جمله دعاهایی هستند که با زبانی لطیف و در عین حال رسا، یاد عاشورا را زنده نگه داشته و حزن و اندوه خاندان عصمت را به تصویر می‌کشند.

صبر، کرامت و مسئولیت اجتماعی؛ سه پیام ماندگار امام سجاد(ع)

طباطبایی با اشاره به پیام‌های امام سجاد (ع) در حوزه صبر، اظهار کرد: از سیره امام زین‌العابدین (ع) برای زندگی امروز، پیام‌های روشن و ماندگاری در سه حوزه قابل استخراج است. در حوزه صبر، صبر ایشان صبر تحمل رنج و مصیبت نبود؛ بلکه صبر استراتژیک برای حفظ و تداوم یک نهضت بود. ایشان در سخت‌ترین شرایط، به جای قیام مسلحانه‌ای که محکوم به شکست و نابودی کامل شیعه بود، راه دشوارتر را انتخاب کردند: زنده ماندن برای ایفای وظایف امامت و هدایت امت.

وی افزود: شهید امام سیدعلی خامنه‌ای درباره این انتخاب استراتژیک تأکید می‌فرمایند که زنده‌ماندن و ایفای وظایف امامت در آن شرایط، به مراتب سخت‌تر از کشته شدن بود و ثواب و اثر بیشتری داشت. این صبر فعال، امروز به ما می‌آموزد که در برابر فشارها و بحران‌ها، نباید تسلیم یا منفعل شد، بلکه باید با ابزارهای مناسب و متناسب با شرایط، راه را ادامه داد. در روایت دارد که پس از واقعه کربلا، امام سجاد(ع) چهل سال پیوسته گریستند و هرگز لبخند بر لب نداشتند، اما این گریه، موجب فلج شدن اراده ایشان نشد، بلکه انگیزه‌ای برای تداوم رسالت گردید.

این استاد دانشگاه با اشاره به کرامت انسانی در سیره امام سجاد(ع) اظهار کرد: در خطبه شام، پس از آنکه یزید آنان را تحقیر کرده بود، امام با معرفی خود به‌عنوان فرزند پیامبر(ص) و خاندان نبوت، نه تنها کرامت خویش را بازستاند، بلکه نشان داد که کرامت انسانی از آن کسانی است که به خدا و پیامبرش منتسب‌اند، نه از آن قدرت‌های زورگو. پاسخ کوبنده امام به ابراهیم بن طلحه که پرسید حالا چه کسی پیروز است، چکیده این پیام است: امام فرمود: «اگر می‌خواهی بدانی ظفرمند کیست؟ هنگام نماز، اذان و اقامه بگو»؛ یعنی تا زمانی‌که نام پیامبر(ص) بر مأذنه‌ها جاری است، ما پیروزیم، هر چند در میدان جنگ کشته شده باشیم. این درس امروز برای ما یعنی ارزش یک انسان به وابستگی او به خدا و اهل بیت(ع) است، نه به ثروت، قدرت یا جایگاه دنیوی.

طباطبایی با اشاره به مسئولیت اجتماعی در مکتب امام سجاد(ع)، تصریح کرد: امام سجاد (ع) هرگز از مسئولیت اجتماعی خود در قبال جامعه غافل نشدند. در شرایطی که حتی بیست نفر در مکه و مدینه یافت نمی‌شد که آنان را دوست داشته باشند، ایشان با خطبه‌ها، دعاها، تربیت شاگردان و گریه بر مصیبت‌های کربلا، مسئولیت خود را در آگاهی‌بخشی به جامعه و حفظ هویت شیعی به انجام رساندند. در رساله حقوق نیز ایشان به صراحت به حقوق همسایه، همنشین، رفیق و شریک پرداخته‌اند و تأکید دارند که مؤمن باید نسبت به نیازهای اجتماعی جامعه خود حساس باشد.

وی در پایان اظهار کرد: امام در فرازی از دعای مکارم‌الاخلاق عرضه می‌دارد: «خدایا مرا بر آن دار که در کار دیگران بر آنها پیشی گیرم و به ستم‌دیدگان کمک کنم و بر درماندگان ترحم نمایم». این یعنی مسئولیت اجتماعی، نه یک توصیه اخلاقی ساده، بلکه یک وظیفه عبادی است که باید در هر شرایطی به آن پایبند بود. امام سجاد(ع) با این سیره به ما آموخت که مسئولیت اجتماعی، وابسته به شرایط نیست؛ بلکه در هر شرایطی، به تناسب امکانات، باید انجام شود و هیچ بهانه‌ای برای کناره‌گیری از جامعه وجود ندارد.