امام رضا(ع) و حضرت معصومه(س) از نگاه مذاهب اسلامی + فیلم

حضرت معصومه(س) و امام رضا(ع)، دو چهره ماندگار تاریخ اسلام، از ابعاد شخصیتی و کرامت والایی برخوردار هستند که مورد توجه شیعیان و اهل سنت قرار گرفته است.

بیشتر بخوانید:

• چهار جلوه کرامت انسان از آفرینش تا بهشت + فیلم

حضرت فاطمه معصومه(س)، با عنوان «کریمه اهل بیت»، نمادی از کرامت و شرافت در میان امامزادگان است. امام رضا(ع) نیز به عنوان یک الگوی اخلاقی و فردی کامل، از کرامت والایی برخوردار است.

کرامت در لغت به معنای شرافت، بزرگی و احترام است. در اسلام، کرامت به معنای ارزش و شرافتی است که خداوند برای انسان قرار داده است. حضرت معصومه(س) و امام رضا(ع) با رفتار و کردارشان، نمونه‌های کاملی از کرامت انسانی را به نمایش گذاشته‌اند.

از همین رو، خبرنگار ایکنا از قم در گفت‌وگوی دوم به سراغ حجت‌الاسلام والمسلمین محمدحسن زمانی، عضو هیئت علمی جامعه المصطفی العالمیه رفته تا از ابعاد شخصیتی این خواهر و برادر کریم از دیدگاه علمای شیعه و اهل سنت از وی بپرسد که متن گفت‌وگو را در ادامه می‌بینیم:

ایکنا- درباره ابعاد شخصیت حضرت معصومه(س) بفرمایید.

در باب شخصیت کریمه اهل بیت، حضرت معصومه(س)، گرچه امامزاده است اما از برجسته‌ترین امامزادگان ما در طول تاریخ است؛ دلایل متعددی بر این مدعا وجود دارد. یکی از این دلایل، تأکید چهار امام معصوم بر زیارت قبر ایشان است. در میان امامزادگان به استثناء حضرت ابوالفضل(ع) و حضرت زینب(س)، تنها حضرت معصومه(س) است که چهار امام معصوم بر زیارت قبر ایشان تأکید کرده‌اند. این نشانگر مقام عالی ایشان در نگاه حجت‌های الهی است.

چهار امام معصوم، یعنی امام جعفر صادق(ع)، امام موسی کاظم(ع)، امام رضا(ع) و امام محمد جواد(ع)، بر زیارت حضرت معصومه تأکید کرده‌اند. امام جعفر صادق(ع)، قبل از پدربزرگوار حضرت فاطمه معصومه، در حدیثی که در بحارالانوار جلد ۶۰ صفحه ۲۱۶ آمده است، فرمودند: «اِنَّ لِلّهِ حَرَما وَ هُوَ مَكَّةُ وَ لِرَسُولِهِ حَرَما وَ هُوَ الْمَدينَةُ و لِأميرِالمُؤْمِنينَ حَرَما وَ هُوَ الْكُوفَةُ وَ لَنا حَرَما وَ هُوَ قُم، وَ سَتُدْفَنُ فيهِ اِمْرَأةٌ مِنْ وُلْدى تُسَمّى فاطِمَةُ مَنْ زارَها وَجَبَتْ لَهُ الْجَنَّةُ.»

حدیث دیگری از امام صادق(ع) نقل شده است که فرمودند: «إِنَّ لِلَّهِ حَرَماً وَ هُوَ مَکَّهُ أَلَا إِنَّ لِرَسُولِ اللَّهِ حَرَماً وَ هُوَ الْمَدِینَهُ أَلَا وَ إِنَّ لِأَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ حَرَماً وَ هُوَ الْکُوفَهُ أَلَا وَ إِنَّ قُمَّ الْکُوفَهُ الصَّغِیرَهُ أَلَا إِنَّ لِلْجَنَّهِ ثَمَانِیَهَ أَبْوَابٍ ثَلَاثَهٌ مِنْهَا إِلَى قُمَّ تُقْبَضُ فِیهَا امْرَأَهٌ مِنْ وُلْدِی اسْمُهَا فَاطِمَهُ بِنْتُ مُوسَى وَ تُدْخَلُ بِشَفَاعَتِهَا شِیعَتِی الْجَنَّهَ بِأَجْمَعِهِمْ؛ آگاه باشید که خدا حرمی دارد و آن مکه است، و پیامبر خدا حرمی دارد و آن مدینه است و امیرالمومنین حرمی دارد و آن کوفه است. آگاه باشید که حرم من و فرزندان من بعد از من قم است. آگاه باشید که قم کوفه کوچک ماست. آگاه باشید که بهشت هشت در دارد، سه تای آن به سوی قم است. بانویی از فرزندان من به نام فاطمه دختر موسی در آنجا رحلت می‌کند که همه شیعیان ما با شفاعت او وارد بهشت می‌شوند.»

امام رضا(ع) نیز در حدیثی که در بحارالانوار جلد ۱۰۲ صفحه ۲۶۵ و در جامع الاحادیث جلد ۱۲ صفحه ۶۱۷ آمده است، فرمودند: «مَنْ زارَها عارِفاً بِحَقِّها فَلَهُ الْجَنَّةُ؛ کسی که فاطمه معصومه را زیارت کند، در حالی که حق او را بشناسد، بهشت برای او است.» زیارت حقیقی صرف رفتن و سلام کردن نیست، طبعا پیدا کردن معرفت به ابعاد شخصیتی حضرت فاطمه معصومه(س) و احیا کردن ابعاد شخصیتی این بانوی کرامت در ابعاد شخصیتی هر فرد از اهمیت بسزایی برخوردار است.

سپس حضرت(ع) به نحوه زیارت کردن قبر حضرت معصومه با آغاز ۳۴مرتبه الله اکبر، ۳۳مرتبه سبحان‌الله و ۳۳مرتبه الحمدلله اشاره کردند و زیارت‌نامه را نیز صادر کردند.

نام‌های «معصومه» و «کریمه»، نام‌هایی که است امام معصوم بر حضرت(س) نهاده‌اند.

بر اساس گزارش‌ از رویای صادقه مرحوم آیت‌الله سیدمحمود مرعشی نجفی، القابی که برای حضرت معصومه(س) به کار رفته، ریشه در کلام امام صادق(ع) دارد. در این رؤیا، امام هفتم به آیت‌الله مرعشی که مشغول تلاش‌های مستمر و دعا برای یافتن آرامگاه مطهر حضرت فاطمه زهرا(س) بود، چنین فرمودند: «علیک بکریمه اهل بیت»

یکی از جلوه‌های کریمه بودن ایشان، دانش فراوان ایشان است. وقتی عده‌ای از شیعیان وارد مدینه شدند، از امام موسی کاظم(ع) سوالاتی داشتند، اما زمانی که می‌خواستند محضر این امام بروند، ایشان در منزل نبوند. سپس حضرت معصومه(س) که در سنین کودکی بودند پاسخ سوالات را دادند. این گروه از شیعیان که نمی‌دانستند باید به این پاسخ‌ها اعتماد کنند یا خیر، در حال بازگشت که امام کاظم را مشاهده می‌کنند درباره صحت پاسخ‌ها از ایشان می‌پرسند و امام(ع) سه این جمله را تکرار می‌کنند: «فداها ابوها» این بدین معناست که تمامی پاسخ‌ها مورد تایید حجت خدا بود.

ایکنا- آیا درباره ابعاد شخصیتی امام رضا(ع) در بین اهل‌سنت صحبتی شده است؟

به عنوان نمونه به چند نکته از ابعاد شخصیتی و کرامت امام رضا(ع) از زبان علمای اهل سنت بیان می‌کنم.

ابن حجر هیثمی، صاحب کتاب «الصواعق المحرقه» که از معروف‌ترین عالمان تاریخ اهل سنت، رجالی، متکلم، محدث و مورخ که درباره امام رضا(ع) می‌فرماید: «وارثا ابیه علما و معرفتا و کمالا؛ امام رضا علم، معرفت و کمال پدرش، امام موسی کاظم(ع) را به ارث برده است.». سپس تعبیری دارد: ایشان نابغه‌ای معروف نزد مردم به باب فضائل حوائج بود. همچنین ابن حجر که عالم اهل سنت است، امام رضا را عابدترین، عالم‌ترین و بخشنده‌ترین انسان روی کره زمین می‌داند.

در میان بزرگان تاریخ، نام امام رضا(ع) می‌درخشد؛ شخصیتی والا و مملو از فضائل الهی. مامون، خلیفه عباسی، اگرچه به ظاهر با امام رضا(ع) خصومتی نداشت، اما در باطن، دسیسه‌های بسیاری علیه ایشان طراحی کرده بود. با این حال، مامون در جایی که کمتر کسی انتظار دارد، به توصیف ابعاد شخصیتی امام رضا(ع) پرداخته و از فضائل ایشان سخن گفته است.

مامون در نامه‌ای به عباسیون، از مخالفت برخی از عباسیان با انتخاب امام رضا(ع) به عنوان ولیعهد خودداری کرد و نوشت: «شما ایشان را نمی‌شناسید، من می‌شناسم.» وی در ادامه به صفات و ویژگی‌های امام رضا(ع) اشاره کرده و می‌نویسد: «در روی زمین، کسی را نیافتم که فاضل‌تر از ایشان باشد. کسی که فضائلش آشکارتر از ایشان باشد، پیدا نکردم. عفیف‌تر و پاکدامن‌تر از ایشان ندیدم. زاهدتر و پرهیزگارتر از ایشان در میان همه زاهدان روی کره زمین، ایشان را زاهدترین انسان یافتم.»

مامون همچنین به محبوبیت امام رضا(ع) نزد مردم و خداوند اشاره کرده و می‌نویسد: «کسی را نیافتم که محبوب‌تر از ایشان نزد بشریت باشد. نزد خداوند نیز محبوب‌ترین کسی که پیدا کردم، ایشان هستند». این توصیفات نشان‌دهنده ابعاد شخصیتی والا و فضائل الهی امام رضا(ع) است.

یکی از جلوه‌های شخصیت امام رضا(ع)، تواضع ایشان نسبت به طبقات محروم است. علی‌رغم اینکه ایشان ولیعهد خلیفه بودند، اما با خدمتکاران و غلامان خود با کرامت رفتار می‌کردند. در سفر به خراسان، یکی از همراهان امام رضا(ع) نقل می‌کند که برای ایشان غذایی تهیه کرد و به همراه ایشان به سفر برد. وقتی حضرت دیدند غذای مفصل و عالی است، به غلامان دستور دادند که آن را به اشتراک بگذارند.

ایکنا- علاوه بر عالمان اهل سنت، اقشار دیگر این مذهب نیز به فضائل امام رضا(ع) اشاره کرده‌اند؟

بحث در مورد امام رضا(ع) و ابعاد شخصیتی ایشان، ما را به نکته جالبی در مورد اهل سنت و شاعران بزرگ ایشان رهنمون می‌شود. شاعران اهل سنت، از جمله خالد نقشبندی، اشعاری در فضائل امام رضا سروده‌ است که نشانگر عشق و علاقه پرشور جامعه اهل سنت به ایشان است. یکی از این اشعار، شعری بلند و پرمعنا است که حدود ۳۰۰ بیت دارد. اگرچه ممکن است برخی تصور کنند که شاعر شیعه است، اما در واقعیت، این شاعر اهل سنت است.

شعر خالد نقشبندی در مورد امام رضا(ع)، از این قرار است: «این بارگاه کیست که از عرش برتر است و از نور گنبدش همه عالم منور است». این شعر، جلوه‌هایی از کرامت و فضائل امام رضا را به تصویر می‌کشد.