کریمه اهل بیت؛ الگوی مقاومت و نشر معارف دینی در عصر حاضر + فیلم
استاد حوزه علمیه گفت: حضرت فاطمه معصومه(س) تنها با هجرت به قم دیدار برادرش امام رضا(ع) را دنبال نمیکردند، بلکه گسترش جغرافیای دین و دفاع از ولایت و مقاومت در مسیر حق را هدف اصلی قرار داده بودند.
قم، شهر نور و ولایت، همواره به عنوان پایتخت معنوی ایران اسلامی و کانون بیداری شیعی شناخته شده است. این شهر مقدس با دارا بودن ویژگیهای منحصربهفردی نظیر پیوند عمیق تاریخی با اهل بیت(ع)، جایگاه بیبدیل حوزه علمیه و نقش کلیدی در پیروزی انقلاب اسلامی، هویتی متمایز از سایر شهرها کسب کرده است.
به مناسبت دهه کرامت، تبیین ریشههای این ارادت دیرینه و الگوگیری از سیره مقاومت و کریمه بودن حضرت معصومه(س) از اهمیت ویژهای برخوردار است.
از همین رو، برای واکاوی ابعاد مختلف این موضوع و بررسی دلایل تمایز قم در تاریخ تشیع، به گفتوگو با حجتالاسلام والمسلمین علیاشرف عبدی، استاد حوزه علمیه و مدیر سابق کتابخانه، موزه و مرکز اسناد حرم مطهر بانوی کرامت نشستیم که متن این گفتوگو را میخوانیم و میبینیم:
ایکنا- چرا پیوند مردم قم با اهل بیت(ع) یک واقعیت ثابت تاریخی نامیده میشود؟
حضرت آیتالله العظمی امام خامنهای(قدس سره)، رهبر شهید معظم انقلاب اسلامی، همواره ارادت خاصی نسبت به حضرت فاطمه معصومه(س) داشتهاند. ایشان در یکی از بیانات عمومی خود، بر اهمیت چندجانبه و خاص موضوع تأکید ورزیده و سپس به تبیین سه ویژگی انحصاری شهر قم پرداختند. ایشان تصریح کردند که هیچ شهری در جهان از نظر دارا بودن این سه خصوصیت، پایبهپای قم قرار ندارد.
۱- سابقه طولانی پیوند با اهل بیت(ع): امام شهید با ریشهیابی دقیق و موشکافی تاریخی، نشان دادند که پیوند اعتقادی مردم قم با اهل بیت(ع) در اعصار مختلف یک واقعیت ثابت است. ایشان تأکید کردند که مردم قم از همان آغاز، ولایتپذیر بودهاند و همین ویژگی باعث شد تا حضرت فاطمه معصومه(س) هجرت خود را به سوی قم آغاز نمایند.
۲- هویت هزارساله وابستگی به اهلبیت: ایشان در بیان خود اشاره نمودند که در طول بیش از یک هزار و ۲۰۰ سال، این شهر همواره به عنوان «شهر وابسته به اهل بیت(ع)» شناخته شده است. از دیدگاه ایشان، قم شهر کریمه اهل بیت، شهر شیعیان و معدن تشیّع است و خاک این دیار آمیخته با ولایت اهل بیت میباشد.
۳- تمایز با سایر شهرهای مقدس: ایشان در پایان این بحث اظهار داشتند که چنین خصوصیتی را در شهر دیگری نمیشناسند. اگرچه شهرهایی مانند کوفه یا مدینه پیش از قم به عنوان مراکز دوستدار اهل بیت شناخته میشدند، اما دشمنان اهل بیت هرچند تلاش کردند، نتوانستند سردیِ عشق مردم قم را نسبت به اهل بیت ایجاد کنند.
ایکنا- حوزه علمیه قم چه جایگاهی در تداوم «مکتب حدیثی» شیعه دارد؟
خصوصیت دیگر قم، جایگاه منحصربهفرد آن به عنوان پذیرنده بزرگترین حوزههای علمیه تاریخ شیعه است. این ویژگی از دوران حضور ائمه اطهار(ع) و آغاز نقل روایات توسط محدثین شکل گرفت و مکتب حدیثی قم در زبان اهل سنت نیز شهرت یافت. این مسیر که شالوده حوزههای علمیه را تشکیل داده، از دوران حضور ائمه (ع) ادامه یافته و در عصر حاضر نیز قم افتخار دارد که بزرگترین حوزه علمیه تشیع را در خود جای داده است.
حوزههای علمیه امروز، ادامهدهنده همان مکتبهای نقل حدیث دوران حضور اهل بیت هستند. بزرگانی چون علی بن ابراهیم قمی و احمد بن اسحاق، از جمله ناقلین حدیث و محدثین برجستهای هستند که گام اولیه تشکیل حوزههای علمیه را در این شهر برداشتند. همچنین، حضرت معصومه (س) هنگام مهاجرت به این شهر مقدس، خود یکی از راویان حدیث بودند که احادیث ارزشمندی را نقل کردهاند.
تحلیل محتوای احادیث منتسب به ایشان نشان میدهد که محور اصلی روایات آن حضرت، «ولایتپذیری» است و حتی اگر احادیث غیرمرتبط با ولایت نیز وجود داشته باشد، همه حول محور ولایت میچرخند.
همچنین خصوصیت دیگر این شهر، نقش کلیدی مردم قم در انقلاب اسلامی است. مقام معظم رهبری دو مقطع زمانی را به عنوان نقاط عطف حضور مردم قم در تاریخ معاصر معرفی کردند؛ مردم قم در سال ۱۳۴۱ شروعکننده انقلاب بودند و رنجهای زیادی را تحمل کردند. ایشان خاطرهای دردناک از سال ۱۳۴۲ را یادآوری کردند که مزدوران رژیم شاه صحن حرم مطهر، مدرسه فیض، میدان آستان و خیابان ارم را هدف قرار دادند و پیروزی انقلاب (سال ۱۳۵۷)، قمیها حرکت عمومی مبارزهجویانه ملت ایران را در پیروزی نهضت هدایت کردند. اولین شهیدان انقلاب در میدان آستان و خیابان ارم و صفاییه به شهادت رسیدند.
ایکنا- چگونه میتوان سیره زندگانی حضرت معصومه را در زندگی امروزی پیاده کرد؟
مقام و شان والای حضرت معصومه(س) را از توصیه و روایت چهار امام معصوم درباره ایشان متوجه میشویم. تنها کافی است یکبار با دقت به شرح حال حضرت فاطمه معصومه (س) بنگریم تا راز عظمت، جاودانگی و عنایت ویژه پروردگار بر ما آشکار شود. زمینه اصلی این مقام، «طهارت» و «پارسایی» آن حضرت است که فروغ هدایت و جلوهای از حسنایی الهی است.
همانطور که حضرت معصومه(س) در مسیر ولایت حرکت میکردند، ساکنان شهر قم نیز در تمام اعصار گذشته و حال در همین مسیر قرار گرفتهاند. مردم قم چنان ولایتپذیر هستند که در تمامی مقاطع حساس تاریخی، جان خود را فدای انقلاب کردهاند؛ در آغاز نهضت اولین شهیدان انقلاب را نثار کردند، در دوران جنگ تحمیلی بیشترین تعداد شهدا را تقدیم دفاع از میهن و انقلاب نمودند.
امروز نیز حضور پرشور مردم قم در خیابانها و میدانها را در شبهای اخیر مثالزدنی است. اعتقاد مردم قم عجین با تمام وجود، ذات و قومیت آنان است و در اطاعتپذیری و ولایتپذیری بینظیر هستند.
ایکنا- از آنجایی که حضرت معصومه(س) بهترین الگوی بانوی مقاومت نیز هستند، از این ویژگی ایشان چگونه الگوبرداری کنیم؟
حضرت معصومه (س) در دوران حیات، حاکمان زمانه را چنان تحت فشار قرار میدادند که کسی جرئت نفس کشیدن در برابر ایشان را نداشت. خروج و هجرت ایشان از شهر مبدأ، نه یک عمل صرفاً عاطفی، بلکه تصمیمی آگاهانه برای توسعه جغرافیای دین اسلام بود؛ اقدامی بر اساس چشماندازی که اهل بیت(ع) ترسیم کرده بودند.
اینطور نیست که حضرت معصومه صرفا با قصد ملاقات برادر بزرگوارشان، امام رضا(ع) مهاجرت کرده باشند و دیدار برادر، بعد ثانویه بود. اگر هدف فقط دیدار بود، میتوانستند از مسیرهای آسانتر استفاده کنند. اما ایشان عمداً مسیر سخت و کوهستانی را انتخاب کردند زیرا از شنیدن دعوت حق توسط رجال اهل قم مطلع بودند.
امام کاظم(ع) فرمودند: «رَجُلٌ مِن أهلِ قُم یَدعُو النّاسَ إلَی الحَقِّ یَجتَمِعُ مَعَهُ قَومٌ کَزُبَرِ الحَدیِدِ؛ مردی از قم مردم را به حق فرا می خواند و گروهی استوار، چون پاره های آهن، پیرامون او گرد می آیند.» این پیشبینی دقیقاً در مورد انقلاب اسلامی محقق شد. آمریکا و رژیم صهیونیستی امروز اگر مقابل اراده مردم ایران بایستند، کوچکترین لرزهای نخواهند خورد، چرا که مردم ایران از الگوی اهل بیت، به ویژه حضرت معصومه (س)، الهام میگیرند.
امروزه این وظیفه بر دوش همگان است که معارف دینی را نشر و گسترش دهند همانگونه که حضرت معصومه(س) به این مهم پرداختند. نباید معارف دینی در لابهلای کتابها حبس شوند، بلکه باید به دنیا عرضه گردند.
دستبهدست دادن ملتها موجب سرنگونی دولتهای ظلم و جور و استکبار جهانی، بهویژه آمریکا و اسرائیل، خواهد شد. این روند، نتیجه مستقیم پیروی از سیره ولایی و مقاومت اهل بیت(ع) است.
ایکنا- پیوند میان کرامت، ظلمستیزی، عفاف و مقاومت برای نسل امروزی چیست؟
یکی از ارزشمندترین شاخصههای فرهنگ تشیع، «ظلمستیزی» است. با توجه به اینکه دهه کرامت امسال مقارن با شبهای قدر و ایام شهادت امام شهید است، این دهه فرصتی است تا ارزشهای اهل بیت در جامعه بیشتر تبیین شود. طلبهها، رسانهها، قلمفرمایان و محققین، پیوند میان «انقلاب اسلامی» و «اهل بیت» را بیشتر تشریح کنند تا انسجام ملی و مذهبی جامعه افزایش یابد. انقلاب اسلامی، مانند دین و مذهب، باید فراتر از مرزهای ملی نگاه شود و الهامبخش بیداری جهانی باشد که سرمنشأ آن حوزه علمیه قم و تربیتیافتگان مکتب اهل بیت است.
مردم ایران با وجود سختیهای معیشتی، شبها با زحمت و هزینه شخصی موکبهایی برپا میکنند. این رفتار، تجلی عینی «سخاوت» و «کریم بودن» اهل بیت است. دین به سه چیز زنده میماند؛ علم و دانش که توسط علمای حوزه و دانشگاه تثبیت شده است، عدالت که سیره سادهزیستی و عدالتخواهی امام شهید برای همه، حتی دشمنان، آشکار کرده است و سخاوت عقلایی که در رفتار مردم با اهل بیت و ایجاد موکبها نمود پیدا میکند.
پیوند ناگسستنی بین مردم و اهل بیت، چه در گذشته و چه در حال، با همین اعمال عملی و اخلاقی شکل گرفته است. مردم با الگوگیری از کریمه اهل بیت، درس کرامت و ایثار را در عمل به جامعه عرضه میکنند و این امر باعث تداوم حیات معنوی و اجتماعی جامعه اسلامی میشود.
ایکنا- باتوجه به اینکه به یکی از القاب حضرت معصومه کریمه است، بفرمایید چرا به ایشان چنین لقبی را اعطا کردهاند؟لقب «کریمه» یک لقب به حق و مستند است که طریق یک یکی از بزرگان دینی ما به این نام مشهور شده است. داستان مربوط به مرحوم آیتالله العظمی سید محمود مرعشی (ره)، پدر آیتالله سید شهابالدین مرعشی (ره) را نقل کردند: آیتالله مرعشی علاقه شدیدی داشت تا محل دقیق قبر حضرت فاطمه زهرا (س) را بیابد. برای این منظور، ختم مجربی را آغاز کرد و چهل شب آن را ادامه داد.
در شب چهلم، پس از پایان ختم و استراحت، در عالم رؤیا به محضر امام باقر (ع) یا امام صادق (ع) مشرف شدند. امام فرمودند: «علیک بکریمه اهل البیت»
ایشان ابتدا تصور کردند منظور حضرت زهرا(س) است و گفتند: «من ختم گرفتم تا محل دقیق مزار پاک حضرت زهرا را بدانم.» امام فرمودند: منظور ما، قبر حضرت فاطمه معصومه (س) است.
خداوند اراده کرد که ایشان از طریق پیدا کردن قبر کریمه اهل بیت )، به حقیقت پیوند میان دو قبر متبرکه پی ببرند.
وجود بارگاه حضرت معصومه (س) در قم، زندهنگهدارنده نام و یاد قبر مادر بزرگوارشان (حضرت زهرا س) است. این پیوند خاص در روایات نیز دیده میشود؛ تنها پیامبر اکرم (ص) و امام موسی کاظم (ع) عبارت «فَدَاهَا أَبُوهَا» (پدرش فدایش شود) را خطاب به دختران خود به کار بردهاند. این تشابه نشاندهنده پیوند ویژه میان این دو بانوی بزرگ است.
صفت «کریمه بودن» به معنای سخاوت و عینیت بخشیدن به نیاز متوسلین است که امروزه به وفور در رفتار مردم ایران نمود دارد.
ایکنا- اگر در پایان نکتهای وجود دارد، بفرمایید.
پیش از آنکه «دهه کرامت» به عنوان عنوان رسمی شناخته شود، جشنوارهای با عنوان «جشنواره رضوی» در دهه اول دهه ۸۰ شمسی توسط آستان قدس رضوی و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی برگزار میشد.
در این جشنواره پیشنهاد شد که روز اول ذیالقعده، مصادف با میلاد حضرت معصومه(س) تا یازدهم ذیالقعده مصادف با میلاد امام رضا (ع)، تحت عنوان «دهه کرامت» نامگذاری شود.
برای پایهریزی این موضوع، «کنگره بزرگداشت حضرت فاطمه معصومه» در قم برگزار شد. این کنگره دستاوردهای ارزشمندی داشت، از جمله چاپ ۵۴ جلد کتاب که از نظر تعداد آثار مکتوب بینظیر است.
هنگام ارائه آثار کنگره به محضر مقام معظم رهبری شهید، ایشان با اشاره به حجم بالای مطالب تولید شده درباره حضرت معصومه (س)، فرمودند: «جمعآوری این مطالب درباره حضرت معصومه که کمتر توسعه یافته ودر معرض دید عموم قرار گرفته، بسیار ارزشمند است.». این جمله به عنوان یک انگیزه بزرگ برای انجام کارهای صادقانه و راسخ در دیدگاه ایشان ثبت شده است.
کنگره بزرگداشت حضرت معصومه(س) بر چهار محور اساسی شخصیت مقدسه حضرت معصومه(س)، قم و فرهنگ تشیع، حوزه علمیه و انقلاب اسلامی در قم استوار بود.
