باورمندی به توحید در کنار ولایت، محور حدیث شریف سلسله‌الذهب

حجت‌الاسلام والمسلمین حسین ابراهیمی، پژوهشگر دینی، در گفت‌وگو با ایکنا از خراسان رضوی، درباره جایگاه حدیث سلسله‌الذهب در فرهنگ تشیع اظهار کرد: امام رضا(ع) با بیان حدیث سلسله‌الذهب، باورها و پایه‌های دینی را مطرح می‌کنند که مهم‌ترین آن، توحید و باور به یگانگی خداوند متعال است. البته در این حدیث شریف، شرطی نیز برای این امر ذکر شده که ناظر به بحث اعتقاد به ولایت اهل‌بیت(ع) است.

وی افزود: در میان امامان شیعه، یکی از امامانی که برای ما شیعیان جایگاه ویژه‌ای دارد، امام رضا(ع) است که به سبب وجود مرقد شریف ایشان در ایران، تحولات و برکات فراوانی در این کشور رقم خورده است. بنابراین شایسته است به‌طور ویژه به سیره و ابعاد وجودی امام رضا(ع) که همگی ریزه‌خوار خوان ایشان هستیم، توجه کنیم.

این پژوهشگر دینی با بیان اینکه یکی از ابعاد وجودی امام رضا(ع)، جایگاه علمی ایشان است، تصریح کرد: درباره اهل‌بیت(ع) در روایات ما از تعبیر «کلهم نور واحد» استفاده شده است؛ اما هر یک از آنان به صفت و جایگاهی مشهور شده‌اند که این امر قطعاً مبتنی بر اقتضائات زمانه آنان بوده است، چراکه امامان معصوم در همان جهت بروز و ظهور پیدا می‌کردند. بنابراین امام رضا(ع) در زمینه علم، توفیق فراوانی داشته‌اند.

ابراهیمی درباره مناظرات امام رضا(ع) اظهار کرد: در زمان امام رضا(ع)، مأمون که خود برنامه‌های شومی در سر داشت، بستری فراهم کرد تا نمایندگان ادیان مختلف با امام رضا(ع) به مناظره بنشینند. این مناظرات چندین پیام مهم برای ما دارد؛ نخست اینکه شیعه به آزاداندیشی اعتقاد دارد، بنابراین ما از مواجهه با هیچ منطقی هراسی نداریم و آماده بحث و مناظره با تمام ادیان هستیم. منطق ما بر این است که حق پیروز شود، زیرا شیعه تابع حق است.

وی ادامه داد: برای نمونه، در یکی از مناظرات امام(ع) با فردی که خدا و قیامت را قبول نداشت، استدلالی مطرح می‌شود که فراتر از مباحث درون‌دینی، به استدلال‌های عقلانی و منطقی نیز تکیه دارد. ایشان با هر فردی با ادبیات متناسب با او و بر اساس مسلمات مورد پذیرش وی گفت‌وگو می‌کردند. در اینجا، استدلال امام مبتنی بر این اصل بود که در فرض وجود یا عدم وجود قیامت، چه کسی متحمل ضرر می‌شود.

این پژوهشگر دینی تصریح کرد: بر اساس بیان امام رضا(ع)، اگر ابدیتی در پیش باشد، فرد غیرمعتقد به خدا قطعاً متضرر خواهد شد؛ اما در فرض نبود ابدیت، فرد مؤمن از لذایذ دنیوی بهره برده و در عین حال خود را مدیریت کرده است. امام با این استدلال، تلنگری به آن شخص وارد می‌کنند. افزون بر این، در بحث مناظرات، بر اساس سیره رضوی، ما به‌عنوان یک شیعه باید بتوانیم با هر فردی که خلاف عقیده ما می‌اندیشد، وارد گفت‌وگویی منطقی، آرام و در عین حال اثرگذار شویم.

ابراهیمی با اشاره به لقب «عالم آل محمد(ص)» برای امام رضا(ع) بیان کرد: زمانی که رفتار منطقی ایشان در مناظرات توسط کاتبان ثبت و منتشر شد، جلوه علم امامت موجب شد که حضرت در میان اهل‌بیت(ع) به لقب «عالم آل محمد(ص)» شناخته شوند. اگرچه مأمون با برگزاری این مناظرات به دنبال شکست امام رضا(ع) بود، اما در نهایت، پیروزی ایشان و برتری منطق شیعه بر همگان آشکار شد.

وی در ادامه، درباره اهمیت حدیث سلسله‌الذهب و جایگاه آن در مذهب تشیع افزود: بررسی نام این حدیث نیز می‌تواند گره‌گشا باشد. در آن دوره، در شهر نیشابور که به علم و دانش و توجه به علوم اهل‌بیت(ع) شهرت داشت، افراد بسیاری حضور داشتند تا کلمات امام رضا(ع) را ثبت کنند. امام رضا(ع) در همان شهر، در یکی از مباحثات خود، گریزی به فقه اکبر می‌زنند. در معارف دینی، ما یک فقه اصغر داریم که ناظر به احکام شرعی و فروع دین است و یک فقه اکبر که شامل مباحث کلامی، عقاید و باورهای دینی می‌شود.

این کارشناس دینی تأکید کرد: بر این اساس، امام رضا(ع) در سفر به توس، با تبیین فقه اکبر، باورها و پایه‌های دینی را مطرح می‌کنند. اصل اساسی این باورها، توحید است و سایر اصول پنج‌گانه نیز به توحید بازمی‌گردد. امام رضا(ع) این روایت شریف را با عبارت «کلمه لا اله الا الله حصنی» بیان می‌کنند که به معنای آن است که اعتقاد به توحید، دژی است که سلامت دنیا و آخرت انسان را تأمین می‌کند. بنابراین، پناه بردن به قلعه «لا اله الا الله» سلامت دنیا و آخرت را در پی خواهد داشت. البته امام رضا(ع) در ادامه می‌فرمایند که این امر شرطی دارد و با عبارت «انا من شروطها» به مسئله ولایت اشاره می‌کنند.

وی همچنین به نقش و جایگاه امام رضا(ع) در رشد فرهنگ تشیع پرداخت و تصریح کرد: از نظر تاریخی، تردیدی نیست که وجود مرقد امام رضا(ع) در ایران، موجب گسترش تشیع شده است. از سوی دیگر، وجود حرم مطهر رضوی تأثیرات فرامذهبی گسترده‌ای نیز به همراه داشته و به وحدت اجتماعی میان مذاهب مختلف کمک کرده است. ابن‌حبان، از محدثان و رجال‌شناسان قرن چهارم هجری اهل سنت، در این‌باره می‌نویسد: «من بارها قبر علی‌بن‌موسی‌الرضا(ع) را زیارت کرده‌ام. هنگامی که در طوس بودم، هرگاه با مشکلی مواجه می‌شدم، به زیارت قبر ایشان می‌رفتم و از خداوند گشایش آن را می‌طلبیدم و به اجابت می‌رسید.»

این پژوهشگر دینی ادامه داد: امروزه نیز حرم رضوی محل دیدار مسلمانان با مذاهب و ملیت‌های مختلف است که این امر به تقویت وحدت اسلامی و تبادل فرهنگ‌های متنوع کمک می‌کند. همچنین باید به نقش زیارت در کاهش آسیب‌های اجتماعی توجه ویژه داشت؛ فرهنگ زیارت که حول محور حرم امام رضا(ع) شکل گرفته، با تأکید بر اخلاق، صبر، احترام به دیگران و پرهیز از گناه، به‌طور طبیعی زمینه‌ساز کاهش بسیاری از آسیب‌های اجتماعی در شهر مشهد و در میان زائران می‌شود. افزون بر این، بسیاری از افراد با سفر به مشهد، فرصتی برای بازسازی روحی و اخلاقی خود پیدا می‌کنند.

حرم مطهر رضوی به نمادی از ایستادگی و مقاومت تبدیل شده است

ابراهیمی با بیان اینکه حرم مطهر رضوی به نمادی از ایستادگی و مقاومت در برابر قدرت‌های ظالم تبدیل شده است، تصریح کرد: با شهادت امام رضا(ع)، مشهد به مرکز ثقل سیاسی شیعیان بدل شد. در طول تاریخ، بسیاری از قیام‌ها و جنبش‌های شیعی، مانند سربداران، با الهام از بارگاه رضوی شکل گرفته‌اند. وجود این حرم، همواره یادآور خط امامت و ولایت و لزوم تبعیت از رهبری دینی در برابر حاکمان خودکامه بوده است. در میان اهل سنت نیز، با وجود گرایش امرای سامانی، غزنوی و سلجوقی به مذهب تسنن، علویان همواره مورد احترام آنان بوده‌اند و به همین دلیل به عمارت مرقد امام رضا(ع) توجه داشته‌اند.

وی ادامه داد: همچنین باید گفت برخی از امرای سامانی توجه ویژه‌ای به مرقد امام رضا(ع) داشته‌اند. افزون بر این، شاه عباس صفوی پس از تسلط بر خراسان، حرمت بسیاری برای مشهد قائل شد و خود نیز بر اساس نذری که داشت، در سال ۱۰۱۰ هجری از اصفهان به‌صورت پیاده به مشهد سفر کرد.

این کارشناس دینی در پایان، با اشاره به ظرفیت سیاسی ـ فرهنگی حرم مطهر رضوی تأکید کرد: حرم مطهر رضوی همواره محلی برای ارتباط با مسلمانان و حتی غیرمسلمانان از سراسر جهان بوده است و این ظرفیت سیاسی ـ فرهنگی، به‌روشنی نشان‌دهنده قدرت نرم جمهوری اسلامی در جهان اسلام است.