مشورت؛ سفارش قرآن برای تحقق عدالت

حجت‌الاسلام والمسلمین حسین احدی، مدرس حوزه و پژوهشگر قرآنی در گفت‌وگو با ایکنا از خراسان‌رضوی در خصوص اهمیت مسئله مشورت در نظام اسلامی اظهار کرد: بهره‌گیری از گنجینه گران‌بهای مشورت، شرط لازم برای دستیابی به جامعه‌ای پویا، آگاه و بالنده است.

وی بیان کرد: آنچه از سیره و آموزه‌های نورانی اهل‌بیت عصمت و طهارت (ع) برمی‌آید، اهمیت فوق‌العاده جایگاه مشورت در همه شئون زندگی فردی و اجتماعی است. این بزرگواران، نه از سر ناچاری یا ضعف، بلکه از موضع کمال و حکمت، همواره پیروان و یاران خود را به مشورت و بهره‌گیری از نظرات دیگران فرا می‌خواندند و خود نیز در بزنگاه‌های حساس، با شنیدن دیدگاه‌های مختلف، بهترین تصمیمات را اتخاذ می‌کردند.

این پژوهشگر قرآنی گفت: رویکرد اهل‌بیت(ع) به مسئله مشورت، نه‌تنها نشان از فروتنی و تواضع ایشان دارد، بلکه گویای درک عمیقشان از این حقیقت است که خرد جمعی، راهگشای بسیاری از بن‌بست‌ها و چراغی فروزان در تاریکی‌های مسیر است. اهل‌بیت(ع) هنگامی‌که در جنگ‌ها یا تدوین احکام، با اصحاب و یاران خویش به مشورت می‌نشستند، این نه از روی بی‌اطلاعی، بلکه برای تبیین اهمیت مشورت، نهادینه‌سازی آن در جامعه و بهره‌گیری از ظرفیت‌های فکری موجود بود.

وی افزود: امام علی(ع) در نامه‌ای حکیمانه به مالک اشتر، ضمن تأکید بر ضرورت مشورت با دانشمندان و صاحبان خرد، می‌فرمایند: «و از مشورت با دانشمندان و خردمندان غفلت مکن، زیرا اندیشه و تجربه، خرد را نیرومند می‌سازد و اندیشه‌ها را روشن می‌گرداند.» این کلام گهربار، حاکی از آن است که مشورت، صرفاً یک امر تشریفاتی نیست، بلکه ابزاری برای تقویت عقلانیت و دستیابی به راهکارهایی است که شاید در نگاه اول، به ذهن فردی خطور نکند.

احدی بیان کرد: امام صادق(ع) نیز در روایتی دیگر، مشورت را مایه هدایت و رشد می‌دانند و می‌فرمایند: «هرکس با افراد عاقل مشورت کند، از گزند حوادث در امان می‌ماند و راه رشد و کمال را خواهد یافت.» و در واقع این حدیث شریف، به‌روشنی بیانگر کارکرد دوگانه مشورت است؛ هم به‌عنوان سپری در برابر آسیب‌ها و هم وسیله‌ای برای دستیابی به کمال.

وی در ادامه با اشاره به اینکه اهل‌بیت(ع) در مواجهه با شبهات و پرسش‌های پیروان، نه‌تنها پاسخگو بودند، بلکه غالباً با طرح سؤالاتی دیگر یا ارجاع به آیات و روایات، آنان را به تفکر و تعقل وا‌می‌داشتند و روحیه پرسشگری و مشورت را در جامعه تقویت می‌کردند، اظهار کرد: در سیره عملی اهل‌بیت(ع) موارد بسیاری از جلسات مشورت در تصمیم‌گیری‌های مهم دیده می‌شود و این محافل صرفاً محفل افراد هم‌نظر نبودند، بلکه فضایی برای طرح دیدگاه‌های مختلف، سنجش جوانب امر و رسیدن به اجماع بر سر بهترین گزینه تلقی می‌شد.

این پژوهشگر قرآنی با اشاره به اینکه امام علی(ع) در جای دیگر می‌فرمایند: «هر کس در کارها خودرأی باشد، به راه‌های هلاکت می‌افتد.» و  این هشدار صریح، اهمیت مشورت را بیش از پیش آشکار می‌سازد، تصریح کرد: این سیره، به ما می‌آموزد که در مسائل مهم زندگی، چه در خانواده، چه در محیط کار و چه در اداره جامعه، نباید خود را بی‌نیاز از رایزنی با دیگران دانست. قرآن کریم نیز بارها به این موضوع اشاره‌ کرده و آن را به‌عنوان یکی از ارکان اساسی جامعه اسلامی معرفی کرده است، به‌طوری‌که نه‌تنها یک توصیه اخلاقی، بلکه یک اصل بنیادین در نظام حکومتی و اجتماعی اسلام تلقی می‌شود که نشان‌دهنده اهمیت مشورت و هم‌اندیشی در اتخاذ تصمیمات سرنوشت‌ساز است.

وی افزود: در آیه ۱۵۹ سوره آل‌ عمران، خداوند متعال به پیامبر گرامی اسلام(ص) دستور می‌دهد که با اصحاب خویش مشورت کند: «فَبِمَا رَحْمَةٍ مِّنَ اللَّهِ لِنتَ لَهُمْ وَلَوْ کنتَ فَظًّا غَلِیظَ الْقَلْبِ لَانفَضُّوا مِنْ حَوْلِک فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشَاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ» این آیه، حتی با وجود جایگاه رفیع پیامبر(ص) و عصمت ایشان، بر لزوم مشورت در امور تأکید دارد. این دستور الهی، نه به دلیل عدم علم و آگاهی پیامبر(ص)، بلکه برای نشان دادن اهمیت شورا، ایجاد انس و الفت میان رهبر و مردم و تقویت روحیه مشارکت در جامعه نازل‌ شده و این خود الگویی برای رهبران جوامع اسلامی است که همواره باید با نخبگان و بدنه جامعه به مشورت بپردازند.

این پژوهشگر قرآنی بیان کرد: از منظر قرآن، مشورت کارکردهای متعددی دارد، اولاً به‌عنوان ابزاری برای جلوگیری از خطا و اشتباه عمل می‌کند، چراکه انسان، حتی با علم و آگاهی فراوان، ممکن است دچار سهو و نسیان شود و دیدگاه‌های دیگران می‌تواند این کاستی‌ها را جبران کند. ثانیاً، مشورت موجب افزایش استحکام و پذیرش تصمیمات می‌شود، زیرا وقتی افراد در فرآیند تصمیم‌گیری مشارکت داده می‌شوند، احساس تعلق بیشتری به آن تصمیم پیدا کرده و در اجرای آن اهتمام می‌ورزند، ثالثاً باعث رشد فکری و ارتقای سطح دانش و بینش افراد جامعه می‌شود.

وی گفت: در واقع قرآن کریم، مشورت را راهی برای تحقق عدالت، حکمت و رحمت در جامعه معرفی می‌کند و جامعه‌ای که در آن مشورت، اصل مسلم است، جامعه‌ای است که در آن حقوق افراد محترم شمرده‌ شده، نظرات گوناگون شنیده می‌شود و تصمیمات بر پایه خرد جمعی و با در نظر گرفتن مصالح همگان اتخاذ می‌شود و این رویکرد قرآنی، بنیان‌های یک جامعه پویا، منسجم و پایدار را بنا می‌نهد.