معلمی؛ برترین امتیاز در جامعه انسانی
به قلم مرتضی شیرودی، دانشیار گروه تمدن و سیاست اسلامی مرکز پژوهشی تمدن اسلامی؛
در فرهنگ اسلامی، معلمان به دلیل نقشی که در ساختن انسان و جامعه دارند، از والاترین اقشار جامعه محسوب میشوند. امیرالمؤمنین(ع) در نهجالبلاغه میفرماید: «لَا خَیْرَ فِی الدُّنْیَا إِلَّا لِاثْنَیْنِ: رَجُلٍ یَزْدَادُ فِی کُلِّ یَوْمٍ عِلْمًا…» (نهجالبلاغه، حکمت ۳۶۵) این بیان ارزش بنیادی علم و ضرورت تداوم آن را نشان میدهد.
در بحارالانوار نیز آمده است: «تَعَلُّمُ الْعِلْمِ فَرِیضَةٌ عَلَى کُلِّ مُؤْمِنٍ؛ جستجو و تحصیل علم بر هر مسلمانی فرض و واجب است» (مجلسی، ۱۴۰۳ق، ج۱، ص۱۷۷) این فریضه بدون وجود معلمان دلسوز و عالم امکانپذیر نیست و نشان میدهد که معلمی از برترین امتیازات جامعه انسانی است.
تکریم معلم؛ تکریم عقلانیت
نخستین آیاتی که بر پیامبر(ص) نازل شد بر اهمیت علم، قلم و آموزش تأکید دارد: «اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ الَّذِي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ»(علق/ ۱تا۴). این آیات نشان میدهد که اساس رشد عقلانی بشر، تعلیم و تعلّم است. تکریم معلم در حقیقت تکریم عقل، آگاهی و رشد معنوی و علمی جامعه است.
در بحارالانوار نیز آمده است: «مِیزَانُ الْمَرْءِ عَقْلُهُ…» (مجلسی، ۱۴۰۳ق، ج۷۸، ص۱۱۵). و معلم کسی است که عقل انسان را زنده و شکوفا میسازد.
در اندیشه اسلامی و بهویژه در منابع معتبر شیعه، معلم جایگاهی الهی و رسالتی انسانساز دارد. او ادامهدهنده راه پیامبران و حامل رسالت هدایت، تربیت و تعليم است. آیات قرآن و احادیث اهلبیت(ع) همگی بر اهمیت علم، جایگاه معلم و ضرورت تکریم آنان تأکید دارند. از این رو، احترام به معلم نهتنها یک وظیفۀ اخلاقی، بلکه ضرورتی تمدنی و شرط رشد جامعه است.
معلم ناجی انسان و جامعه
در اندیشه اسلامی، معلم تنها انتقالدهنده دانش نیست، بلکه انسانساز، هدایتگر و نقشآفرین اصلی در ساختار اخلاقی و معرفتی جامعه است. این جایگاه والا ریشه در این حقیقت دارد که رسالت معلم، ادامهدهنده مسیر پیامبران الهی در هدایت انسان از تاریکی جهل به نور معرفت است. قرآن کریم درباره این فرایند میفرماید: «اللَّهُ وَلِیُّ الَّذِینَ آمَنُوا یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ» (بقره/ ۲۵۷). این آیه اساس رسالت تعلیم و تربیت در اسلام را روشن میسازد: هدایت انسان از جهل به آگاهی. معلمان در جامعه بشری حاملان همین رسالت الهیاند.
مقام معلم در اسلام
در قرآن کریم، منزلت علم و صاحبان آن بارها مورد تأکید قرار گرفته است. خداوند میفرماید: «هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَالَّذِینَ لَا یَعْلَمُونَ» (زمر/۹) و نیز «یَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا… وَالَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجَاتٍ»(مجادله/ ۱۱). این آیات نشان میدهد که اساس کرامت انسان بر علم و آگاهی است.
در منابع حدیثی شیعه نیز جایگاه معلم و تعلیم برجسته است. در کتاب کافی آمده است: «إِنَّ الْعُلَمَاءَ وَرَثَةُ الْأَنْبِیَاءِ» (کلینی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۳۴). این روایت جایگاه معلم را به سطحی میرساند که او وارث رسالت پیامبران معرفی میشود.
از سوی دیگر پیامبر اکرم(ص) میفرمایند: «إِنَّمَا بُعِثْتُ مُعَلِّمًا» (صدوق، ۱۳۹۸ق، ج۲، ص۶۱۲). این جمله بیانگر آن است که تعلیم، بنیادیترین بعد رسالت پیامبر اسلام(ص) بوده و در نتیجه معلمی در فرهنگ اسلامی امری مقدس و الهی تلقی میشود.
در نهجالبلاغه نیز امیرالمؤمنین(ع) تأکید میکنند: «قِیمَةُ کُلِّ امْرِئٍ مَا یُحْسِنُهُ» (نهجالبلاغه، حکمت ۸۱). این سخن نشان میدهد که ارزش انسان به دانش و مهارت اوست؛ و این دانش به واسطه معلم به او میرسد.
رسالت معلم
در آیۀ شریفۀ «هُوَ الَّذِی بَعَثَ فِی الأُمِّیِّینَ رَسُولًا… یُزَکِّیهِمْ وَیُعَلِّمُهُمُ الْکِتَابَ وَالْحِکْمَةَ» (جمعه: ۲)، رسالت پیامبر(ص) در سه محور «تعلیم، تزکیه و هدایت» معرفی شده است. این سه محور، شاکله رسالت اصلی معلم در اسلام را تشکیل میدهد.
در منابع شیعه نیز بر این حقیقت تأکید شده است. امام صادق(ع) در کتاب کافی میفرمایند: «عَلَیْکُمْ بِالتَّعَلُّمِ… فَإِنَّ الْعِلْمَ قَائِدٌ إِلَى الْعَمَلِ» (کلینی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۴۸). این بیان نشان میدهد که علم بدون تربیت و عمل ناقص است و معلم مسئول پرورش علمی همراه با تربیت اخلاقی است.
در بحارالانوار نیز آمده است: «مَنْ عَلَّمَ بَابًا مِنَ الْهُدَى فَلَهُ أَجْرُ مَنْ عَمِلَ بِهِ» (مجلسی، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۱۸۶).
این روایت رسالت معلم را گسترش هدایت و ایجاد اثر پایدار در جان و رفتار انسانها معرفی میکند.
بر این اساس، رسالت معلم در اسلام سه بُعد اساسی دارد: ۱- تعلیم دانش ۲- تربیت اخلاقی و معنوی ۳- هدایت انسان به سوی حقیقت، رشد و بندگی خدا
احترام به معلم در اسلام
احترام به معلم در فرهنگ شیعی جایگاهی بسیار والا دارد. امام علی(ع) در سخنی مشهور میفرمایند: «مَنْ عَلَّمَنِی حَرْفًا فَقَدْ صَیَّرَنِی عَبْدًا» (ریشهری، ۱۳۷۹، ص۴۳۲). این جمله، نهایت احترام و تسلیم در مقابل مقام معلم را بیان میکند.
در حدیثی دیگر در کتاب کافی آمده است: «لَیْسَ بَیْنَ الْعَالِمِ وَاللَّهِ حِجَابٌ» (کلینی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۳۶). این روایت مقام علمی را نزدیک به مقام قرب الهی معرفی میکند.
پیامبر اکرم(ص) نیز میفرمایند: «أَکْرِمُوا الْعُلَمَاءَ… فَإِنَّهُمْ وَرَثَةُ الْأَنْبِیَاءِ» (صدوق، ۱۳۹۸ق، ج۱، ص۹).
بنابراین احترام به معلم در حقیقت احترام به رسالت پیامبران است.
معلم ناجی انسان و جامعه
یکی از روشنترین معانی نجاتبخشی معلم، هدایت انسان از جهل به معرفت است. در روایت معروف از امام حسین(ع) آمده است: «مَنْ هَدَى ضَالًّا فَلَهُ مِنَ الْأَجْرِ مِثْلُ مَنْ أَعْتَقَ رَقَبَةً» (مجلسی، ۱۴۰۳ق، ج۴۴، ص۱۹۲).
هدایت انسان از گمراهی، ارزش آزاد کردن انسان از بردگی معرفی شده است. معلم در عمل همین نقش را ایفا میکند: آزادسازی ذهن و روح از جهل، تعصب و غفلت.
در کتاب کافی نیز آمده است: «الْمُعَلِّمُ وَالْمُتَعَلِّمُ شَرِیکَانِ فِی الْأَجْرِ» (کلینی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۳۲)؛ این روایت نشان میدهد که معلم در مسیر رشد اخلاقی و معرفتی انسان شریک است و نقش نجاتبخش او مورد تأکید قرار گرفته است.
انتهای پیام
