ویژگیهای عقلانیت دینی مدرن از نگاه رهبر شهید
مدیر مؤسسه علمی تحقیقی مکتب نرجس با بیان اینکه از منظر رهبر شهید عقلانیت دینی مدرن تفاوت ماهوی با عقلانیت ابزاری غرب دارد، گفت: عقلانیت مدرن، عدالتمحور و مردمبنیان است و برخلاف عقلانیت لیبرال که به فردگرایی میانجامد، عقلانیت دینی مدرن با عدالت، مردمسالاری دینی و کرامت انسانی گره خورده است.
منورالسادات شایستهخو، مدیر مؤسسه علمی تحقیقی مکتب نرجس، در گفتوگو با ایکنا از خراسانرضوی با اشاره به شاخصههای عقلانیت دینی مدرن از نگاه رهبر شهید، اظهار کرد: عقلانیت متعالیه توحیدی یکی از این شاخصهاست؛ همان عقلانیتی که برخلاف عقلانیت سکولار غرب، خودبنیاد و خودمرجع نیست، بلکه از وحی، عدالت و معنویت تغذیه میکند. این عقلانیت با محاسبه درست، عمل مبتنی بر ارزشهای اسلامی و بصیرت توأمان است.
وی ویژگی دیگر عقلانیت دینی مدرن از نگاه رهبر شهید را تمدنسازی و آیندهنگری دانست و افزود: عقلانیت دینی مدرن، ایستا و محافظهکار نیست، بلکه ابزاری برای تمدنسازی نوین اسلامی و عبور از وضع موجود به سوی آرمانشهر اسلامی است.
مدیر مؤسسه علمیتحقیقی مکتب نرجس نقاد و روشنگر بودن را از دیگر ویژگیهای عقلانیت دینی مدرن از نگاه رهبر شهید برشمرد و بیان کرد: این عقلانیت در برابر هرگونه تحجر، جمود و غربزدگی ایستاده و همواره خود را در بوته نقد و بازخوانی قرار میدهد. از نگاه ایشان، روشنفکر دینی واقعی کسی است که نه غربزده باشد و نه سنتزده؛ بلکه پیشرفت را در چارچوب هویت و ارزشهای جامعه خود تعریف کند.
شایستهخو ادامه داد: از منظر ایشان، عقلانیت مدرن، عدالتمحور و مردمبنیان است و برخلاف عقلانیت لیبرال که به فردگرایی میانجامد، عقلانیت دینی مدرن با عدالت، مردمسالاری دینی و کرامت انسانی گره خورده است.
وی با اشاره به تعامل سازنده میان دین سنتی و عقلانیت مدرن اظهار کرد: برای برقراری این تعامل، رهبر شهید بر راهکارهایی از جمله اجتهاد پویا و مقاصدمحور، تولید علوم انسانی اسلامی، تفکیک میان غرب تمدنی و غرب استکباری، گفتمانسازی و جهاد تبیین تأکید داشتند.
مدیر مؤسسه علمیتحقیقی مکتب نرجس با اشاره به اهمیت اجتهاد پویا و مقاصدمحور تصریح کرد: نه در چارچوب جمود فقهی، بلکه با بازخوانی اهداف شریعت، شامل حفظ دین، عقل، جان، نسل، مال و کرامت، میتوان پاسخ مسائل نوپدید را یافت. این بازخوانی به معنای تغییر احکام ثابت نیست، بلکه بهکارگیری اصول در شرایط جدید است.
شایستهخو با تأکید بر تولید علوم انسانی اسلامی در راستای تعامل سازنده میان دین سنتی و عقلانیت مدرن، گفت: تعامل با مدرنیته نه از طریق ترجمه و تقلید، بلکه با نظریهپردازی بومی و تولید علم براساس قرآن و سنت صورت میپذیرد. حوزه و دانشگاه باید در این مسیر هماهنگ باشند.
وی افزود: ایشان بر آن بودند که میتوان از دستاوردهای علمی و فنی غرب، مانند پزشکی و فناوری، بهره برد، اما سبک زندگی، نظام ارزشی و الگوی حکمرانی غرب را نپذیرفت. این همان نگاه گزینشی به مدرنیته است.
مدیر مؤسسه علمیتحقیقی مکتب نرجس بیان کرد: گفتمانسازی و جهاد تبیین را در راستای تعامل سازنده میان دین سنتی و عقلانیت مدرن مؤثر دانست و گفت: برای تحقق این تعامل، نیاز به جهاد تبیین در میان نخبگان و مردم است تا ابهامزدایی شود و مسیر اجتهاد پویا برای همگان روشن شود.
شایستهخو با بیان اینکه سازگاری دین سنتی با تحولات اخلاقی و فلسفی جدید، بدون از دست دادن هویت، با دو شرط اساسی امکانپذیر است، تصریح کرد: شرط نخست، اولویت ذاتیات بر عرضیات است. جوهر دین، شامل توحید، نبوت، معاد، عدالت و اخلاق، تغییرناپذیر است، اما فهمهای تاریخی و فروع فقهی در طول زمان دچار تحول میشوند. اشتباه آن است که هر فهمی از دین را عین دین بدانیم.
وی دومین شرط را عقلانیت نقاد دروندینی مطرح کرد و گفت: دین سنتی میتواند با توسل به عقلانیت توحیدی، خود را بازخوانی کند. از نگاه ایشان، جدایی عقل از دین، خطای غرب است؛ بلکه عقل در درون دین و در خدمت کشف مراد الهی قرار دارد. این رویکرد، هم هویت را حفظ میکند و هم پویایی را به ارمغان میآورد.
مدیر مؤسسه علمیتحقیقی مکتب نرجس با رد سکولاریزاسیون اخلاق، ادامه داد: دین در عصر جدید نیازی به عقبنشینی از عرصه اخلاق ندارد، بلکه میتواند با ارائه اخلاق فضیلتمحور و کرامتبنیان، پاسخگوی بحرانهای اخلاقی عصر جدید باشد و حتی الگوی بدیلی برای جهان عرضه کند.
شایستهخو با اشاره به اینکه مدرنیته از دیدگاه رهبر شهید، هم تهدید و هم فرصت تلقی میشد، اظهار کرد: ایشان بر فرصتسازی مدرنیته تأکید داشتند. البته از منظر ایشان، آنجا که مدرنیته بهصورت تمدن غربی سکولار، مبتذل و استکبارگر وارد شود، سبک زندگی اسلامی را نشانه میگیرد و هویت دینی را به حاشیه میراند؛ اما آنجا که جامعه ایرانی با تکیه بر عقلانیت دینی، از ابزارها و روشهای جدید برای تولید علوم انسانی اسلامی استفاده کند، تبلیغ دین را بهروز سازد و تمدنسازی نوین اسلامی را بهعنوان الگویی جایگزین برای جهان مطرح کند، مدرنیته به فرصت تبدیل میشود.
وی گفت: ایشان مدرنیته را نه بهعنوان یک کل واحد، بلکه بهعنوان پدیدهای دووجهی میدیدند که باید الزامات آن نقد شود، دستاوردهای مفید آن اخذ و استکبارستیزی در برابر آن حفظ شود.
