گفتوگوی سنتهای جهانی در کتاب «زبان و هستی» منتشر شد
کتاب «هستی و زبان» نوشته سیدجواد میری بهتازگی از سوی انتشارات نقد فرهنگ منتشر شده است، اثری که نسبت زبان، اندیشه، هستی، قدرت و سنتهای فلسفی شرق و غرب را در کانون بحث قرار میدهد.
به گزارش ایکنا، زبان همواره یکی از تأملبرانگیزترین و در عین حال رازآمیزترین ابعاد وجودی انسان بوده است؛ پدیدهای که نه فقط ابزار بیان و انتقال معنا، بلکه بستری برای شکلگیری اندیشه، فهم جهان و تجربه زیسته انسان به شمار میآید. کتاب «زبان و هستی»، اثر سیدجواد میری، کوششی است در جهت عبور از تلقی رایج و ابزارگرایانه از زبان و نزدیک شدن به لایههای عمیقتر، فلسفیتر و هستیشناختیتر آن.
این کتاب که به تازگی از سوی انتشارات نقد فرهنگ در ۲۵۸ صفحه منتشر شده، با رویکردی بینرشتهای و تطبیقی میکوشد گفتوگویی میان سنتهای فکری گوناگون برقرار کند؛ از فلسفه زبان تحلیلی و اندیشه قارهای گرفته تا عرفان اسلامی، الهیات، نظریههای اجتماعی و جامعهشناسی سیاسی زبان، پیرنگهای اصلی کتاب را تشکیل میدهند.
اهمیت اثر در آن است که زبان را نه در محدودهای صرفاً زبانشناختی، بلکه در پیوند با مفاهیمی چون هستی، قدرت، تفسیر، ایدئولوژی و تاریخ اندیشه بررسی میکند. از این منظر، «زبان و هستی» تلاشی برای نشان دادن این نکته است که زبان چگونه از سطح یک ابزار ارتباطی فراتر میرود و به «مأوای هستی» بدل میشود؛ جایی که انسان در آن میاندیشد، جهان را معنا میکند و نسبت خود را با دیگری و با واقعیت میسازد.
کتاب در دوازده فصل سامان یافته و از جهت ساختار، مسیری نسبتاً منظم و مرحله به مرحله را از مبانی نظری و تاریخی فلسفه زبان تا طرح مباحث معاصر و در نهایت ارائه یک الگوی بومی دنبال میکند. فصل نخست، بهمثابه مدخل نظری کتاب، به چیستی فلسفه زبان، ریشههای تاریخی آن در سنت غربی از پیشاسقراطیان تا هایدگر و نیز سیر تکوین مباحث زبانی در سنت اسلامی، به ویژه در پیوند با مکتبهای نحوی بصره و کوفه، میپردازد.
در ادامه، فصلهای دوم و دهم با تمرکز بر ایده محوری «زبان به مثابه مأوای هستی»، سویههای هستیشناختی زبان را برجسته میکنند و با ارجاع به آرای هایدگر، مرلوپونتی، گادامر و دریدا، این تلقی را بسط میدهند؛ در این میان، توجه ویژه به دیدگاه رضا داوری اردکانی نیز نشان میدهد که نویسندگان در پی پیوند دادن این افق نظری با تأملات فلسفی معاصر ایران بودهاند.
در بخشهای بعدی، کتاب از مرزهای جغرافیایی و سنتی فراتر میرود و میکوشد تصویری گستردهتر از مسئله زبان به دست دهد. فصلهای سوم، چهارم و هفتم به نظریههای زبانی در قرن بیستویکم و رویکردهای فرامنطقهای اختصاص یافتهاند؛ از نظریه نسبیت زبانی سپیر و ورف، نشانهشناسی امبرتو اکو و رویکرد روانشناختی ویگوتسکی گرفته تا تأملات زبانی در سنتهای فلسفی شرق دور و روسیه، از جمله ناگارجونا، متفکران ژاپنی، باختین و لوتمان.
در کنار این مباحث، فصلهای پنجم، نهم و یازدهم نسبت زبان با قدرت، ایدئولوژی، سلطه و امنیتیسازی را واکاوی میکنند و با بهرهگیری از آرای فوکو، فرکلاف و سیلوراشتاین، وجه اجتماعی و سیاسی زبان را در کانون توجه قرار میدهند.
سرانجام، فصلهای ششم، هشتم و دوازدهم کتاب را میتوان ناظر بر سنت اسلامی و افق بومی ایران دانست؛ جایی که از یکسو دیدگاه حکما،فقها، ادبا و شاعرانی چون عطار و مولوی مرور میشود و از سوی دیگر، آرای برخی متفکران معاصر ایران بررسی میشود تا در نهایت، کتاب با طرح «نظریه مختار» به جمعبندی و ارائه چشماندازی مستقل و بومی برسد.
کتاب «زبان و هستی» را میتوان اثری متمایز در فضای فکری ایران دانست؛ اثری که از حیث وسعت نظری و تنوع دیدگاهها فراتر از چارچوبهای متعارف حرکت میکند و صرفاً به فلاسفه طراز اول غربی همچون ویتگنشتاین، هایدگر و گادامر بسنده نمیکند، بلکه با ورود به آرای متفکران روسی چون باختین و لوتمان و نیز فلاسفه شرق دور مانند ناگارجونا و اندیشمندان ژاپنی، افقی کمسابقه در زبان فارسی میگشاید.
در کنار این گستره نظری، توجه به جامعهشناسی سیاسی زبان در فصلهایی چون «نسبت قدرت و زبان» و «سیاسی و امنیتی کردن زبان» به کتاب خصلتی کاربردی و بومی میبخشد و نشان میدهد زبان نه صرفاً در تأملات انتزاعی فلسفی، بلکه در میدان سیاست، ایدئولوژی و مناسبات قدرت نیز نقشآفرین است.
افزون بر این، پرداختن به تاریخ فکر در ایران معاصر از خلال بررسی آرای متفکرانی چون رضا داوری اردکانی، محمدرضا باطنی، محمود افشار و عباس اقبال آشتیانی، تلاشی ارزشمند برای تبارشناسی مسئله زبان در بستر تجدد ایرانی به شمار میآید. مجموعه این عناصر، در کنار رویکرد تطبیقی منسجم کتاب که اندیشه فلاسفه مسلمان همچون سهروردی، ملاصدرا و ابن عربی را در گفتوگو با متفکران قارهای مانند دریدا و مرلوپونتی قرار میدهد، خواننده را به درکی فرامتنی و فرامکانی از حقیقت زبان رهنمون میسازد.
انتهای پیام
