حلم، عفو و صفح؛ ابزارهای مدیریت تنش از منظر قرآن

زهرا عاصمی، روانشناس و پژوهشگر قرآنی، در گفت‌وگو با ایکنا از خراسان‌رضوی به تبیین تفاوت‌های ظریف مفاهیم «حلم»، «عفو» و «صفح» در مدیریت بحران‌های ارتباطی پرداخت و اظهار کرد: «حلم و بردباری» به معنای خویشتن‌داری و بردباری فعال است و از صفات الهی و ویژگی‌های پیامبران الهی به‌شمار می‌رود. در قرآن کریم، حلم صرفاً به معنای سکوت نیست، بلکه به توانایی کنترل خشم در لحظه مواجهه با تنش اشاره دارد.

وی با بیان اینکه اگرچه در برخی آیات به‌صورت مستقیم به مفهوم حلم اشاره نشده، اما در قالب «کظم غیظ» بر آن تأکید شده است، افزود: فرونشاندن خشم و خویشتن‌داری از ویژگی‌های مؤمنان است. افرادی که در مواجهه با رفتارهای تند و تحریک‌آمیز، از واکنش‌های تکانشی پرهیز می‌کنند، در حقیقت از حلم برخور دارند. این ویژگی سبب می‌شود بحران گفت‌وگو پیش از آنکه به درگیری تبدیل شود، متوقف شود؛ از این‌رو حلم زیربنای ایجاد فضایی امن برای گفت‌وگوست و کسانی‌که واجد این صفت باشند، مظهر صفات الهی محسوب می‌شوند.

این پژوهشگر قرآنی با اشاره به اینکه بیش از ۳۰ بار در قرآن کریم به موضوع عفو و گذشت پرداخته شده است، بیان کرد: در آیاتی همچون آیه ۱۹۹ سوره اعراف «خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِينَ» و آیه ۲۲ سوره نور «وَلْيَعْفُوا وَلْيَصْفَحُوا أَلَا تُحِبُّونَ أَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَكُمْ»، قرآن کریم بارها مردم را به عفو و گذشت توصیه کرده است.

عاصمی ادامه داد: «عفو و بخشایش»، زمانی معنا پیدا می‌کند که حقی واقعاً ضایع شده یا توهینی شده باشد. قرآن با توصیه به عفو، گره‌های ذهنی و کینه‌های انباشته‌شده را باز می‌کند. هنگامی‌که یک طرف احساس کند طرف مقابل آمادگی گذشت دارد، موضع دفاعی او کاهش می‌یابد و مسیر برای گفت‌وگوی صادقانه و پذیرش حقیقت هموار می‌شود.

وی «صفح» را مرتبه‌ای بالاتر از عفو دانست و بیان کرد: صفح یا بخشایش بدون یادآوری، به معنای پاک‌کردن اثر خطا از حافظه و خودداری از اشاره به آن در آینده است. این ویژگی از صفات مؤمنان، پیامبران و اولیای الهی به‌شمار می‌رود.

این روانشناس و پژوهشگر قرآنی با اشاره به آیه ۱۳ سوره مائده که خداوند می‌فرماید: «فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاصْفَحْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ» اظهار کرد: خداوند در این آیه به پیامبر(ص) فرمان می‌دهد که از خطاهای دیگران درگذرد و چشم‌پوشی کند؛ زیرا خداوند نیکوکاران را دوست دارد. صفح در واقع همان عفوی است که با عتاب، ملامت و سرزنش همراه نباشد. قرآن تأکید می‌کند که از خطای خطاکار بگذریم و حتی پس از آن نیز با نیکی با او رفتار کنیم.

عاصمی افزود: در مدیریت بحران‌های طولانی‌مدت، یادآوری مداوم خطاهای گذشته یکی از مهم‌ترین موانع پیشرفت گفت‌وگو است. صفح با حذف این یادآوری‌ها، از بازتولید بحران جلوگیری کرده و زمینه شکل‌گیری رابطه‌ای نوسازی‌شده، پایدار و مبتنی بر اعتماد را فراهم می‌کند.

وی در پایان گفت: برای کاهش بحران‌های ارتباطی، ترکیب حلم، عفو و صفح یک راهبرد ارتباطی کامل را شکل می‌دهد؛ به این معنا که ابتدا با حلم از انفجار و تشدید تنش جلوگیری می‌شود، سپس با عفو شکاف‌ها و آسیب‌های عاطفی ترمیم می‌شود و در نهایت، صفح مانع بازگشت به نقاط بحرانی گذشته خواهد شد. این روند، گفت‌وگو را از حالت تقابلی به وضعیتی تعاملی و سازنده تبدیل می‌کند و نشان می‌دهد آموزه‌های قرآنی می‌توانند بهترین الگو برای مدیریت بحران‌های ارتباطی باشند.