تزکیه نفس و تشویق به اعمال نیک از نتایج هنر دینی است

مرجان خودستان، پژوهشگر حوزه هنرهای اسلامی در گفت‌وگو با ایکنا از خراسان‌رضوی با اشاره به اینکه حذف هنر در مناسک دینی به کاهش اقبال عمومی نسبت به آن‌ها منجر می‌شود، اظهار کرد: هنر به‌ویژه موسیقی، آوا و عناصر بصری، توانایی فوق‌العاده‌ای در برانگیختن احساسات و ایجاد تجربه‌ای عمیق و ماندگار دارند، لذا مناسکی که فاقد این جنبه‌های هنری باشند، ممکن است خشک، سرد و بی‌روح به نظر برسند و نتوانند با لایه‌های عمیق‌تر عاطفی مخاطب ارتباط برقرار کنند که این امر باعث می‌شود افراد کمتر به‌سمت شرکت در مناسک دین کشیده شوند.

 

وی با بیان اینکه هنر، زبانی جهانی و قدرتمند برای انتقال مفاهیم پیچیده و معنوی است، گفت: اگر مناسک دینی صرفاً به گفتار یا اعمال خشک محدود شوند، پیام و معنای اصلی آن‌ها به خوبی منتقل نخواهد شد، از این‌رو عناصر هنری مانند نمادها، تصاویر و موسیقی‌های معنادار، به درک عمیق‌تر و ماندگاری پیام کمک می‌کنند. چه بسا حذف این عناصر، عملاً توانایی مناسک را در آموزش و الهام‌بخشی کاهش می‌دهد.

 

این متخصص حوزه هنرهای اسلامی با بیان اینکه بسیاری از مناسک دینی، ریشه در فرهنگ و تاریخ یک جامعه دارند و هنر، به‌ویژه هنرهای بومی و سنتی، بخش جدایی‌ناپذیر این هویت است، افزود: حذف هنر از مناسک، به معنای کمرنگ‌کردن این هویت فرهنگی و اجتماعی است و این امر می‌تواند باعث شود نسل‌های جدید، احساس تعلق کمتری به این مناسک داشته باشند و در نتیجه، اقبال عمومی به آن‌ها کاهش یابد.

 

وی بیان کرد: هنر به‌خصوص در قالب موسیقی و اجراهای جمعی، توانایی فوق‌العاده‌ای در ایجاد حس وحدت و همبستگی دارد. مناسک دینی که جنبه‌های هنری جمعی را کنار بگذارند، ممکن است افراد را بیشتر به‌صورت فردی و مجزا درگیر کنند و از ایجاد حس تعلق به یک گروه یا جامعه بکاهند که این امر می‌تواند مشارکت افراد را کمتر کرده و حس اجتماع را تضعیف کند.

 

خودستان با اشاره به اینکه نسل‌های امروزی، با دنیایی سرشار از رسانه‌های هنری و سرگرمی‌های بصری و شنیداری احاطه‌ شده‌اند، افزود: مناسک دینی که فاقد جاذبه‌های هنری مدرن یا سنتی باشند، برای این نسل‌ها جذابیت کمتری خواهند داشت، از این‌رو برای اینکه مناسک دینی بتوانند مخاطبان جوان‌تر را جذب کنند، نیاز دارند تا با زبان هنر با آن‌ها سخن بگویند. مناسک دینی که فاقد تنوع و خلاقیت هنری هستند، به‌مرور زمان می‌توانند برای شرکت‌کنندگان تکراری و خسته‌کننده شوند، اما هنر با نوآوری‌ها و جنبه‌های زیبایی‌شناختی خود می‌تواند تازگی و طراوت را به مناسک بازگرداند و مانع از دل‌زدگی شود.

 

این پژوهشگر حوزه هنرهای اسلامی اظهار کرد: هنر نه‌تنها یک عنصر تزئینی در مناسک نیست، بلکه یک جزء اساسی است که به آن‌ها عمق، معنا، جذابیت و پایداری می‌بخشد و حذف آن، خطری جدی برای کاهش اقبال عمومی و در نهایت، کمرنگ‌شدن اهمیت و حضور این مناسک در جامعه محسوب می‌شود. هنرهای تجسمی مانند خوشنویسی و نگارگری دارای نقشی بسزا و چندوجهی در آیین‌ها و مناسک دینی هستند و در طول تاریخ، این هنرها به‌عنوان ابزارهایی قدرتمند برای بیان، تقویت و انتقال مفاهیم دینی و معنوی به‌کار گرفته‌ شده‌اند.

 

خودستان به تجلی مفاهیم معنوی و متون مقدس در هنر  خوشنویسی و نگارگری در آیین‌ها اشاره کرد و گفت: هنر خوشنویسی با زیبایی‌بخشی به کلمات و حروف به‌ویژه آیات قرآن کریم، احادیث، ادعیه و اشعار مذهبی بر جنبه بصری و معنوی این متون می‌افزاید. زیبایی خط، ریتم و هارمونی حروف خود می‌تواند حالتی از مراقبه و تمرکز را در ناظر ایجاد کند و عظمت کلام الهی را به نمایش بگذارد. خطاطی در مساجد، اماکن متبرکه و کتب مذهبی جلوه‌ای هنری و روحانی به محیط می‌بخشند.

 

وی ادامه داد: نگارگری به‌ویژه در سنت‌های اسلامی، اغلب برای مصورسازی داستان‌های مذهبی، وقایع تاریخی پیامبران و ائمه(ع) و صحنه‌هایی از بهشت و دوزخ به‌‌کار رفته است، این تصاویر، مفاهیم انتزاعی و دشوار را به شکلی ملموس و قابل فهم برای طیف وسیعی از مردم از جمله افراد بدون سواد درمی‌آورد. نگارگری در نسخ خطی قرآن، شاهنامه و آثار عرفانی نه‌تنها جنبه تزئینی داشته، بلکه به‌عنوان ابزاری برای تعمیق فهم و ایجاد ارتباط حسی با داستان‌ها و شخصیت‌های دینی عمل کرده است.

 

این پژوهشگر با بیان اینکه آثار خوشنویسی و نگارگری که در فضاهای مذهبی مانند مساجد، حسینیه‌ها و زیارتگاه‌ها به‌کار می‌روند، گفت: این آثار هنری توجه را به سمت تفکر و تأمل در معنویات هدایت می‌کنند. تصاویر نگارگری شده به‌ویژه در کتب مذهبی کودکان و نوجوانان، نقشی کلیدی در آموزش مفاهیم دینی و اخلاقی ایفا می‌کنند و با جذابیت بصری خود باعث می‌شوند مفاهیم به راحتی در ذهن کودکان جای گرفته و علاقه‌مندی آن‌ها به مباحث دینی افزایش یابد. عناصر بصری در خوشنویسی و نگارگری، اغلب دارای نمادگرایی عمیقی هستند و انتخاب رنگ‌ها، فرم‌ها و موضوعات در نگارگری و نیز انتخاب نوع خط و شیوه نگارش در خوشنویسی می‌تواند پیام‌ها و ارزش‌های خاصی را منتقل کند.

 

وی با اشاره به تأثیرگذاری موسیقی و آوا در آیین‌ها تصریح کرد: موسیقی و آوا، ابزارهای قدرتمندی هستند که نقشی اساسی در تأثیرگذاری و عمق بخشیدن به آیین‌ها ایفا می‌کنند. این عناصر هنری با توانایی برانگیختن احساسات، ایجاد حس تعلق و تقویت جنبه‌های معنایی به آیین‌ها عمق و ماندگاری بیشتری می‌بخشند.

 

خودستان با بیان اینکه موسیقی و آوا توانایی منحصربه‌فردی در دست‌کاری و هدایت احساسات انسان دارند، افزود: موسیقی‌های حزن‌انگیز می‌توانند حس همدردی و اندوه را در آیین‌های سوگواری تقویت کنند، درحالی‌که ریتم‌های شاد و پرانرژی، حس شادی و جشن را در آیین‌های شادمانی افزایش می‌دهند که این توانایی در ایجاد و تقویت احساسات باعث می‌شود شرکت‌کنندگان در آیین، تجربه‌ای عمیق‌تر و شخصی‌تر داشته باشند، همچنین برخی آواها و نغمات به‌ویژه در آیین‌های مذهبی، فضایی روحانی و عرفانی ایجاد می‌کنند که فراتر از درک منطقی است. زمزمه‌های آیینی، اذان، سرودهای مذهبی و موسیقی‌های عرفانی، با فرکانس‌ها و الگوهای خاص خود، می‌توانند حس اتصال به امر متعالی را تقویت کرده و حالتی از خلسه یا مراقبه را در فرد ایجاد کنند.

 

وی بیان کرد: موسیقی و آوا با جذابیت و گیرایی خود به ماندگاری مفاهیم و پیام‌های آیین کمک می‌کنند. شعارهای آیینی، سرودها و ترانه‌های مذهبی که با موسیقی همراه هستند، به راحتی در ذهن مخاطب حک‌شده و پیام اصلی آیین را به‌صورت ناخودآگاه منتقل می‌کنند. برخی از انواع موسیقی و آواها در فرهنگ‌های مختلف با مفاهیم و ارزش‌های خاصی گره خورده‌اند و استفاده از این آواها در یک آیین، می‌تواند به نمادین‌کردن آن ارزش‌ها و انتقال آن‌ها به نسل‌های بعدی کمک کند، برای نمونه، برخی ریتم‌ها ممکن است نماد قدرت، برخی دیگر نماد صلح و برخی دیگر نماد اتحاد باشند.

 

 

وی با اشاره به اینکه موسیقی و آوا می‌توانند به‌عنوان نشانگرهای زمانی در آیین عمل کنند، افزود: شروع، اوج و پایان‌بخش‌های مختلف یک آیین، اغلب با تغییر در موسیقی یا آوا مشخص می‌شود و این امر به ایجاد نظم و ساختار در اجرای آیین کمک کرده و شرکت‌کنندگان را در جریان مراحل مختلف قرار می‌دهد. موسیقی و آوا تنها تزئینات جانبی برای آیین‌ها نیستند، بلکه عناصری حیاتی و تأثیرگذارند که به غنای معنایی، عمق عاطفی و انسجام اجتماعی آن‌ها می‌افزایند و تجربه‌ای جامع و ماندگار را برای شرکت‌کنندگان رقم می‌زنند.

 

خودستان تصریح کرد: در هنر دینی، خلق آثار هنری با هدف خدمت به دین، بیان مفاهیم الهی، ترویج فضایل اخلاقی، تقویت ایمان و کمک به تعالی روحی مخاطب بوده و مضامین آن برگرفته از متون مقدس(مانند قرآن و حدیث)، سیره پیامبران و ائمه(ع)، عرفان، اخلاق دینی و مفاهیم معنوی است. برانگیختن حس خشوع، تفکر، تزکیه نفس، تعلق به امر متعالی و تشویق به اعمال نیک نتیجه تأثیرگذاری هنر دینی است و این هنر، مخاطب را به‌سمت تأمل عمیق‌تر در هستی و معنویت سوق می‌دهد، اغلب با نوعی قداست یا حرمت همراه است و در فضاهای خاص مذهبی یا در ارتباط با موضوعات مقدس به‌کار گرفته می‌شود.