محرم در آینه اندیشه/ ۷
منبر محرم باید از کلاس درس به کارگاه معنا تبدیل شود
نگاه ما باید به منبر و سخنرانی دینی تغییر کند، منبر امروز بیش از آنکه یک کلاس درس باشد، باید به «کارگاه معنا» تبدیل شود؛ فضایی که در آن سخنران خود را نه یک استاد دانای کل، بلکه راهنمایی بداند که در کنار مخاطب به دنبال کشف و تبیین حقیقت است.
ماه محرم، هر سال فرصتی برای بازخوانی پیامهای عاشورا و تبیین معارف حسینی است، اما محرم امسال در فضایی متفاوت از سالهای گذشته برگزار میشود، تحولات اجتماعی اخیر، حضور پررنگتر اقشار مختلف مردم در مجالس مذهبی و شکلگیری پرسشها و نیازهای جدید در میان مخاطبان، مسئولیت مبلغان، منبریها و فعالان فرهنگی را بیش از پیش سنگین کرده است.در چنین شرایطی، شناخت اقتضائات تبلیغ دینی، توجه به نیازهای نسل جدید، پرهیز از آسیبهای منبر و تلاش برای حفظ وحدت و همدلی در مجالس حسینی، اهمیتی دوچندان یافته است.
از همینرو، خبرنگار ایکنا از قم، به سراغ حجتالاسلام والمسلمین علی کلاته، مدیر گروههای تبلیغی حوزههای علمیه کشور رفته است تا درباره الزامات و مهارتهای مورد نیاز مبلغان در محرم امسال، شیوه مواجهه با مخاطبان جدید، راهکارهای جذب نسل جوان و قشر خاکستری، آسیبها و نبایدهای تبلیغی، نقش سلوک عملی مبلغان در اثرگذاری منبر و همچنین راههای تقویت وحدت و همدلی در هیئتهای مذهبی با وی به گفتوگو بنشیند که مشروح این گفتوگو را در شماره دوم میخوانیم:
ایکنا- با توجه به اینکه مخاطبان محرم امسال با سالهای گذشته تفاوتهایی دارند و بخشی از افرادی که پیشتر در مجالس مذهبی حضور کمتری داشتند، چگونه میتوان مفاهیم عاشورا و محرم را بهگونهای بیان کرد که برای این قشر نیز جذاب و اثرگذار باشد؟
برای جذب مخاطبان جدید و بهویژه آنچه از آن با عنوان «قشر خاکستری» یاد میشود، لازم است نگاه ما به منبر و سخنرانی دینی تغییر کند، منبر امروز بیش از آنکه یک کلاس درس باشد، باید به «کارگاه معنا» تبدیل شود؛ فضایی که در آن سخنران خود را نه یک استاد دانای کل، بلکه راهنمایی بداند که در کنار مخاطب بهدنبال کشف و تبیین حقیقت است.
نسل جدید، بهویژه نوجوانان و جوانان، دارای تجربهها، دغدغهها و دانستههایی هستند که گاه برای نسلهای پیشین ناآشناست، از اینرو ارتباط مؤثر با آنان زمانی شکل میگیرد که احساس کنند شنیده میشوند و در فرایند گفتوگو سهم دارند و در چنین شرایطی، منبر از حالت یکسویه خارج شده و به بستری برای فهم مشترک و تولید معنا تبدیل میشود.
یکی از راههای تحقق این هدف، عبور از صرف روایتهای تاریخی و حرکت به سمت ارائه الگوهای شخصیتی و کاربردی است، مخاطب امروز بیش از آنکه به شنیدن یک گزارش تاریخی صرف نیاز داشته باشد، بهدنبال یافتن نسبت خود با مفاهیم عاشوراست و هنگامی که از شخصیتهایی همچون حر بن یزید ریاحی، زهیر بن قین یا حبیب بن مظاهر سخن گفته میشود، باید این مفاهیم به نمونههای عینی و معاصر پیوند بخورد تا مخاطب بتواند خود را در آن روایت پیدا کند و احساس کند که این مسیر همچنان در زندگی امروز قابل پیمودن است.
از سوی دیگر، هیئت باید فراتر از یک محل برگزاری مراسم مذهبی عمل کند و به کانونی برای حل مسائل اجتماعی و فرهنگی تبدیل شود، بسیاری از جوانان و افرادی که به تازگی به این فضا نزدیک شدهاند، زمانی احساس تعلق میکنند که بدانند میتوانند در فعالیتها نقشآفرین باشند و مشارکت دادن نسل جوان در برنامهریزیها، فعالیتهای فرهنگی و حل مسائل پیرامونی هیئت، زمینه پیوند عمیقتر آنان با این فضا را فراهم میکند.
موضوع مهم دیگر، به رسمیت شناختن پرسشها و ابهامهای مخاطبان است، بخشی از فاصلهای که میان برخی جوانان و فضاهای مذهبی شکل گرفته، ناشی از بیپاسخ ماندن پرسشهای ذهنی آنان است، از اینرو مبلغان و سخنرانان باید زمینه طرح آزادانه سؤالات را فراهم کنند و بخشی از محتوای منبر را به پاسخگویی به دغدغهها و پرسشهای واقعی مخاطبان اختصاص دهند و هنگامی که جوان احساس کند سخنران از دغدغههای او آگاه است و به پرسشهایش احترام میگذارد، زمینه همراهی و اعتماد بیشتر فراهم خواهد شد.
آنچه بیش از هر چیز میتواند این قشر را با مجالس مذهبی همراه کند، احساس دیده شدن و شنیده شدن است. هرگاه نوجوان، جوان یا مخاطب خاکستری احساس کند که منبر زبان دغدغههای اوست و به مسائل واقعی زندگیاش توجه دارد، ارتباط عمیقتری با پیام عاشورا برقرار خواهد کرد.
ایکنا- در بسیاری از مجالس مذهبی، مخاطبان سنتی در کنار افرادی حضور دارند که به تازگی جذب این فضا شدهاند. برای جلوگیری از شکلگیری دوقطبی میان این دو گروه و ایجاد فضایی همدلانه، چه باید کرد؟
واقعیت این است که ایجاد وحدت در چنین فضایی کار سادهای نیست و نیازمند ظرافت، تدبیر و نگاه جامع است و نخستین نکته آن است که باید مراقب باشیم حتی در چیدمان و فضای ظاهری هیئت نیز ناخواسته زمینه دوقطبیسازی ایجاد نشود، گاهی نحوه نشستن افراد، نوع برخورد خادمان یا شکل دستهبندی مخاطبان، خود به عاملی برای فاصلهگذاری میان افراد تبدیل میشود، در حالیکه هیئت باید محل کنار هم نشستن همه دلدادگان امام حسین(ع) باشد، نه فضایی برای تفکیک و مرزبندی میان افراد.
این مسئولیت تنها بر عهده سخنران نیست؛ بلکه خادمان، مسئولان هیئت، مداحان و همه دستاندرکاران باید نسبت به آن حساس باشند، فضای محرم امسال شرایطی متفاوت را تجربه میکند و حضور افرادی با پیشینهها و نگرشهای گوناگون، اقتضا میکند که نگاههای حذفی و مرزبندیهای غیرضروری کنار گذاشته شود.
در این میان، بازگشت به محورهای وحدتبخش اهمیت ویژهای دارد که مهمترین نقطه اشتراک همه حاضران در هیئت، فارغ از تفاوتهای فکری، سیاسی و فرهنگی، محبت و ارادت به حضرت اباعبداللهالحسین(ع) است، ممکن است افراد درباره بسیاری از مسائل اختلاف نظر داشته باشند، اما هنگامی که پای نام و محبت امام حسین(ع) به میان میآید، در یک نقطه مشترک قرار میگیرند و از این جهت هرچه بیشتر بر این اشتراکات تأکید شود، زمینههای همدلی و انسجام نیز تقویت خواهد شد.
از سوی دیگر، نقد باید جایگزین قضاوت و تخریب شود، ممکن است برخی افراد با ظاهر، سبک زندگی یا نگرشهایی متفاوت وارد هیئت شوند؛ اما برخوردهای تند، تحقیرآمیز و قضاوتگرانه نه تنها کمکی به اصلاح و هدایت نمیکند، بلکه فاصلهها را افزایش میدهد و تجربه نشان داده است که ارتباط محترمانه، گفتوگوی صمیمانه و برخورد کریمانه، تأثیری به مراتب بیشتر از هرگونه برخورد سلبی و تقابلی دارد.
نکته مهم دیگر، به رسمیت شناختن تنوع در عین حفظ وحدت است، وحدت به معنای یکسانسازی افراد نیست، در یک هیئت ممکن است افرادی با سطوح مختلف دینداری، تجربههای متفاوت زیستی و نگرشهای گوناگون حضور داشته باشند و هنر هیئت و مبلغ دینی آن است که بتواند این تنوع را مدیریت کند و در عین حفظ هویت دینی مجلس، زمینه حضور و رشد تدریجی همه افراد را فراهم آورد و گاهی لازم است برای جذب و همراهی مخاطب، صبر و مدارا به خرج داده شود تا زمینه تغییر و تحول عمیقتر در آینده فراهم شود.
در این میان، نقش مداحان، سخنرانان، خادمان و هیئت امنا بسیار تعیینکننده است و محتوای منبر، اشعار و نوحهها، شیوه برخورد خادمان و حتی فضای عمومی هیئت باید بهگونهای باشد که حس تعلق، امنیت روانی و پذیرش را در میان همه مخاطبان تقویت کند.
ایکنا- با توجه به افزایش توجه و حساسیت مخاطبان نسبت به رفتار و سبک زندگی مبلغان، سلوک عملی یک مبلغ تا چه اندازه در اثرگذاری منبر و سخنرانی او نقش دارد؟
یکی از نکاتی که به نظر میرسد محرم امسال را از سالهای گذشته متمایز کرده، افزایش دقت و حساسیت مخاطبان نسبت به رفتار و سبک زندگی مبلغان و سخنرانان است، اگر در گذشته بخش عمده توجه مخاطب معطوف به محتوای سخنرانی بود، امروز رفتار، منش، نوع تعامل و سبک زندگی مبلغ نیز به همان اندازه مورد ارزیابی قرار میگیرد.
براساس آموزههای دینی و همچنین یافتههای روانشناسی اجتماعی، سلوک یک مبلغ، اعتبار منبر او را شکل میدهد، نحوه سخن گفتن، برخورد با مردم، شیوه حضور در جمع، میزان تواضع، نوع ارتباط با مخاطبان و حتی جزئیاتی مانند نحوه نشستن و تعامل با افراد، همگی در قضاوت مخاطب نسبت به سخنران تأثیرگذار است.
مخاطب امروز تنها شنونده نیست؛ بلکه ارزیاب نیز است، او میان آنچه بر منبر گفته میشود و آنچه در رفتار مبلغ مشاهده میکند، مقایسه انجام میدهد و اگر سخنران از تواضع، اخلاق، مردمداری و کرامت انسانی سخن بگوید، اما در عمل رفتاری متفاوت از خود نشان دهد، این تعارض به سرعت از سوی مخاطب تشخیص داده میشود و در چنین شرایطی، نه تنها از اعتبار سخنران کاسته میشود، بلکه ممکن است اصل پیام دینی نیز آسیب ببیند.
بهویژه در شرایطی که افراد جدید و مخاطبان کمتر آشنا با فضاهای مذهبی در هیئتها حضور پیدا میکنند، این مسئله اهمیت دوچندان مییابد، چهبسا افرادی که نخستین تجربه حضور در یک مجلس مذهبی را پشت سر میگذارند و برداشت آنان از دین و معارف اهل بیت(ع)، تا حد زیادی تحتتأثیر رفتار مبلغ و فعالان آن مجموعه شکل میگیرد.
از همینرو، سلوک عملی مبلغ باید امتداد طبیعی محتوای منبر او باشد، مردم زمانی پیام را باور میکنند که آن را در رفتار گوینده نیز مشاهده کنند و اگر سخنران از مهربانی امام حسین(ع) سخن میگوید، این مهربانی باید در رفتار او نیز قابل مشاهده باشد؛ اگر از تواضع اهل بیت(ع) میگوید، باید نشانههای آن در تعاملات روزمره او دیده شود و اگر از اخلاق حسینی سخن میگوید، اخلاق او نیز مؤید همان سخنان باشد.
ایکنا- پیشتر به ضرورت ارائه تصویری جامع از نهضت عاشورا اشاره کردید. این نگاه جامع چگونه میتواند به تقویت وحدت و همدلی در هیئتها کمک کند؟
یکی از این راهکارها، ارائه روایتی جامع و فراگیر از نهضت عاشورا و شخصیت امام حسین(ع) است، هرچه روایت ما از کربلا کاملتر، عمیقتر و دربرگیرنده طیفهای مختلف مخاطبان باشد، امکان همدلی و همراهی افراد بیشتری فراهم خواهد شد. روایت جامع از عاشورا، روایتی است که بتواند همه مخاطبان را ذیل پرچم امام حسین(ع) گرد آورد و بهجای برجسته کردن تفاوتها، بر مشترکات، ارزشهای انسانی و پیامهای فراگیر این نهضت تأکید کند.
همچنین، ارائه تصویری جامع و متوازن از شخصیت امام حسین(ع) و نهضت عاشورا یکی دیگر از راههای مهم جلوگیری از دوقطبیسازی در هیئتهاست، گاهی برخی روایتها تنها بر یک بعد از عاشورا تأکید میکنند، در حالیکه مکتب حسینی مجموعهای از ارزشهای متنوع و مکمل است.
در کربلا هم مبارزه با ظلم دیده میشود و هم اوج شفقت و مهربانی با انسانها، امام حسین(ع) در برابر ظلم و انحراف با صلابت میایستد و «هیهات منا الذله» را فریاد میزند، اما در همان حال با آغوشی باز از توبهکنندگان استقبال میکند و شخصیتهایی مانند حر بن یزید ریاحی و زهیر بن قین نمونههایی روشن از این روحیه رحمت و جذب حداکثری هستند.
از سوی دیگر، در کنار عزت و اقتدار، تضرع و بندگی نیز در سیره امام حسین(ع) جایگاهی برجسته دارد، همان امامی که در برابر ظلم تسلیم نمیشود، در شب عاشورا از دشمن مهلت میخواهد تا به عبادت، دعا و مناجات با خداوند بپردازد و این جمع میان عزت و عبودیت، شجاعت و صبر، حماسه و اخلاق، تصویری جامع از مکتب عاشورا ارائه میدهد.
هرچه روایت ما از عاشورا جامعتر باشد، امکان ارتباط گروههای بیشتری با این پیام فراهم خواهد شد، برخی مخاطبان با پیام عدالتخواهی و مبارزه با ظلم ارتباط برقرار میکنند، برخی با جلوههای اخلاقی و انسانی نهضت، برخی با معنویت و مناجات و برخی نیز با مفاهیم ایثار، صبر و وفاداری و هنر مبلغ آن است که همه این ابعاد را در کنار یکدیگر ببیند و ارائه کند، چنین نگاهی میتواند هیئت را به نقطه تلاقی سلایق و نگاههای مختلف تبدیل کند؛ جایی که همه افراد، با وجود تفاوتها، ذیل پرچم امام حسین(ع) احساس تعلق و همدلی داشته باشند.
از اینرو، مبلغان و سخنرانان باید بدانند که بیش از هر زمان دیگری زیر ذرهبین نگاه مخاطبان قرار دارند، مخاطب امروز تنها شنونده سخنان منبر نیست، بلکه رفتار، سبک زندگی، نوع پوشش، نحوه تعامل و حتی جزئیترین کنشهای مبلغ را نیز مشاهده و ارزیابی میکند و به تعبیر دیگر، سخنران پیش از آنکه با کلمات خود مخاطب را تحتتأثیر قرار دهد، با رفتار و منش خود قضاوت میشود.
نسل جدید، بهویژه نوجوانان و جوانان، برای شخصیتهای اثرگذار اجتماعی نوعی مرجعیت رفتاری قائل هستند، از همینرو، وقتی یک مبلغ یا سخنران در جایگاه منبر قرار میگیرد، ناخواسته به الگویی برای بخشی از مخاطبان تبدیل میشود و آنان به شیوه سخن گفتن، نحوه برخورد با مردم، میزان تواضع، آراستگی ظاهری و حتی جزئیات رفتاری او توجه میکنند و میان آنچه گفته میشود و آنچه در عمل مشاهده میکنند، تطبیق برقرار میکنند.
اگر میان گفتار و رفتار فاصله ایجاد شود، اعتماد مخاطب آسیب میبیند، مخاطب زمانی که از منبر درباره صداقت، اخلاق، تواضع و مردمداری میشنود، اما در رفتار سخنران نشانهای از این ارزشها مشاهده نمیکند، دچار تردید میشود و این آسیب تنها متوجه شخص مبلغ نیست، بلکه میتواند اعتماد مخاطب به منبر، هیئت، معارف دینی و حتی آموزههای اهل بیت(ع) را نیز تحتتأثیر قرار دهد، بنابراین مهمترین سرمایه یک مبلغ، اعتماد مخاطب است و این اعتماد بیش از آنکه با سخن به دست آید، از مسیر سلوک و رفتار شکل میگیرد و هرچه هماهنگی میان گفتار و کردار بیشتر باشد، اثرگذاری پیام نیز عمیقتر و ماندگارتر خواهد بود.
ایکنا- چه رفتارهایی از سوی سخنرانان و مداحان میتواند موجب تضعیف اعتماد مخاطبان نسبت به مجالس مذهبی شود؟
هیئت بر پایه اعتماد شکل میگیرد و دو رکن اصلی آن، یعنی سخنران و مداح، نقش تعیینکنندهای در حفظ یا تضعیف این سرمایه اجتماعی دارند، هر رفتاری که موجب فاصله گرفتن میان گفتار و کردار شود، میتواند اعتماد مخاطب را کاهش دهد. نخستین عامل، همان دوگانگی میان سخن و عمل است، زمانی که مبلغ یا مداح مردم را به ارزشهایی همچون اخلاص، تواضع، سادهزیستی و اخلاق دعوت میکند، اما در رفتار شخصی خود نشانههایی خلاف این مفاهیم بروز میدهد، مخاطب با نوعی تعارض مواجه میشود و اعتبار پیام آسیب میبیند.
عامل دیگر، برخوردهای تحقیرآمیز و از موضع برتری با مخاطبان است، بهویژه در شرایطی که افراد با پیشینهها و سلایق مختلف در مجالس حضور پیدا میکنند، هرگونه رفتار طردکننده یا قضاوتگرانه میتواند احساس بیگانگی ایجاد کند و افراد را از فضای هیئت دور کند.
بیدقتی در نقل مطالب، استفاده از روایتهای غیرمستند، بیان تحلیلهای فاقد پشتوانه و انتشار اخبار تأییدنشده نیز از جمله آسیبهایی است که به اعتماد عمومی لطمه میزند و مخاطب امروز امکان راستیآزمایی مطالب را داشته و انتظار دارد آنچه از تریبونهای دینی مطرح میشود، دقیق و مستند باشد.
همچنین رفتارهای نمایشی، خودمحوری، شهرتطلبی و تبدیل شدن منبر یا مداحی به عرصه خودنمایی فردی، از دیگر عواملی است که میتواند اعتماد مخاطب را کاهش دهد و مردم بیش از هر چیز بهدنبال صداقت، اخلاص و همدلی هستند و هرگاه احساس کنند این مؤلفهها در یک مجموعه کمرنگ شده است، ارتباط عاطفی و فکری آنان نیز تضعیف خواهد شد.
یکی از مهمترین آسیبهایی که میتواند اعتماد مخاطب را خدشهدار کند، فاصله میان گفتار و کردار است، هر اندازه سخنان یک مبلغ یا مداح زیبا، عمیق و اثرگذار باشد، اگر در عمل نشانهای از آن مفاهیم دیده نشود، مخاطب به سرعت این ناهماهنگی را تشخیص میدهد و نسل امروز نسبت به گذشته حساستر و دقیقتر شده و تنها به شنیدن سخنان اکتفا نمیکند؛ بلکه رفتار، سبک زندگی و منش افراد را نیز مورد ارزیابی قرار میدهد.
مخاطب بهخوبی میتواند صداقت را از نمایش تشخیص دهد، او متوجه میشود که یک رفتار از سر تواضع و اخلاص انجام شده یا صرفا تلاشی برای نمایش این ویژگیهاست و به همین دلیل، آنچه بیش از هر چیز اعتماد میآفریند، اصالت و صداقت در رفتار است، مبلغ و مداح باید همان چیزی باشند که از دیگران مطالبه میکنند و همان مسیری را بروند که از مخاطبان میخواهند در آن گام بردارند.
از سوی دیگر، پرهیز از تجملگرایی و نمایش سبک زندگی ناسازگار با محتوای منبر نیز اهمیت ویژهای دارد، هنگامی که از سادهزیستی، قناعت و سیره اهل بیت(ع) سخن گفته میشود، طبیعی است که مخاطب نسبت به میزان پایبندی گوینده به این ارزشها نیز حساس باشد. آنچه اعتماد میآفریند، هماهنگی میان پیام و سبک زندگی است، نه صرف بیان شعارها و توصیهها.
برچسبزنی و قضاوتهای شتابزده نیز از دیگر عواملی است که میتواند فاصله میان هیئت و مخاطبان را افزایش دهد، مجالس حسینی باید محل جذب، گفتوگو و همدلی باشد، نه عرصه تقسیمبندی افراد و صدور احکام عجولانه درباره اشخاص و گروهها. هر اندازه فضای منبر از قضاوتهای تند و برچسبهای غیرمنصفانه دور باشد، زمینه اعتماد و همراهی مخاطبان بیشتر فراهم خواهد شد.
همچنین نباید از احساسات پاک مخاطبان بهرهبرداری نادرست کرد، مردم با عشق و ارادت به اهل بیت(ع) وارد مجالس عزاداری میشوند و سرمایه اصلی این مجالس نیز همین اخلاص و دلدادگی است، از این جهت هرگونه اغراق، هیجانآفرینی غیرواقعی یا استفاده ابزاری از احساسات مخاطبان میتواند به سرمایه اجتماعی هیئت آسیب بزند. آنچه ماندگار است، صداقت، واقعگویی و انتقال خالصانه معارف اهل بیت(ع) است.
حاشیهسازیهای بیمورد و تبدیل کردن منبر به عرصه جنجال و منازعه نیز از دیگر آسیبهایی است که باید از آن پرهیز شود، مخاطب امروز بیش از هر زمان دیگری به آرامش، امید، بصیرت و تحلیل صحیح نیاز دارد و سخنران و مداح باید بتوانند در عین پرداختن به مسائل مهم جامعه، از ایجاد فضای تنش و دوقطبی پرهیز کنند و زمینه گفتوگو و همدلی را فراهم آورند.
ایکنا- اگر نکته پایانی برای مبلغان، مداحان و مسئولان هیئتها دارید، بفرمایید.
محرم امسال از جهات مختلف با سالهای گذشته تفاوت دارد و به نظر میرسد مردم بیش از گذشته با فرهنگ عاشورا زندگی میکنند و پیوند عمیقتری با نام و یاد امام حسین(ع) برقرار کردهاند. از اینرو، مسئولیت همه فعالان این عرصه، از هیئت امنا و خادمان گرفته تا سخنرانان، مداحان و مدیران فرهنگی، سنگینتر از گذشته است.
امروز بیش از هر چیز باید برای حفظ و تقویت حال خوب مردم تلاش کرد، مجالس حسینی باید مأمن آرامش، امید، همدلی و انسجام اجتماعی باشند و هر کس در هر جایگاهی که قرار دارد، میتواند سهمی در این مسیر داشته باشد؛ از سخنران و مداح گرفته تا مسئولان فرهنگی، اجتماعی و اجرایی.
اگر رفتار، گفتار، تصمیمها و برنامههای ما بتواند مردم را به امام حسین(ع) نزدیکتر کند، امید را در جامعه افزایش دهد و بر وحدت و انسجام ملی بیفزاید، بیتردید در مسیر صحیح حرکت کردهایم، اما اگر خدای ناکرده عملکرد ما موجب دلزدگی، ناامیدی، اختلاف یا فاصله گرفتن مردم از مجالس اهل بیت(ع) شود، باید در روشها و رویکردهای خود بازنگری کنیم.
امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند همافزایی، همدلی و تلاش مشترک برای تقویت سرمایه اجتماعی جامعه هستیم، محرم میتواند نقطه اتصال دلها و بستری برای افزایش عزت، اقتدار و انسجام ملی باشد؛ مشروط بر آنکه همه ما، در هر جایگاه و مسئولیتی، خود را خادم مردم و خادم مکتب امام حسین(ع) بدانیم و برای بهتر شدن حال دل مردم تلاش کنیم.
انتهای پیام 
