لزوم تحول بنیادین علوم انسانی در اندیشه قرآنی رهبر شهید

به قلم؛ سیدعیسی مسترحمی؛ دانشیار جامعه المصطفی العالمیه

اندیشمندان حوزه علوم اسلامی با تأکید بر ضرورت بازنگری در علوم انسانی رایج، دیدگاه‌های امام شهید درباره تحول بنیادین این علوم را تبیین کردند و بر لزوم بهره‌گیری از آموزه‌های قرآن و وحی در تولید علوم انسانی تأکید ورزیدند.

سبک زندگی بشری بر اساس دانش‌هایی پایه ریزی می‌شود که با تجربه و کاوش‌های تجربی پیشینیان فراهم آمده و تدوین شده است. چگونگی کشف، تدوین و راهبری این دانش‌ها همواره از مهمترین دغدغه‌های رهبران و نخبگان جوامع بوده است. رهبر شهید انقلاب اسلامی با درک این ضرورت، در بیانات و مکتوبات ارزشمندشان، چه قبل از پیروزی انقلاب اسلامی و نیز پس از آن به دنبال تبیین الگویی برای جهت دهی صحیح به این دانش‌ها بوده‌اند. به اعتقاد ایشان، آنچه امروز با عنوان «علوم انسانی» در بسیاری از دانشگاه‌ها و مراکز علمی جهان، از جمله کشورهای اسلامی، تدریس می‌شود، عمدتاً برگرفته از نظریه‌ها و مکاتب فکری غرب است؛ دانش‌هایی که طی سه قرن اخیر در بستر تمدن جدید غرب شکل گرفته و توسعه یافته‌اند. این علوم بر مبانی مادی‌گرایانه و انسان‌محور استوار بوده و به همین دلیل، در تحلیل مسائل فردی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی، نقش دین و وحی را نادیده گرفته‌اند.

در همین راستا، رهبر شهید آیت‌الله خامنه‌ای بارها بر ضرورت ایجاد تحول اساسی در علوم انسانی تأکید کرده‌ و معتقد بودند که علوم انسانی موجود، به دلیل اتکا بر مبانی صرفاً بشری و غفلت از حقیقت وجود انسان، قادر به پاسخگویی کامل به نیازهای واقعی جوامع انسانی نیست و از این رو، بازسازی این علوم بر پایه معارف الهی و آموزه‌های قرآن کریم ضرورتی اجتناب‌ناپذیر است.

از منظر ایشان، یکی از مهم‌ترین آسیب‌های علوم انسانی رایج، محدود شدن منابع شناخت به تجربه و عقل بشری است؛ در حالی که در اندیشه اسلامی، وحی نیز یکی از معتبرترین منابع معرفت به شمار می‌رود و می‌تواند افق‌های تازه‌ای را در شناخت انسان، جامعه و جهان بگشاید. ایشان بر این باور بودند که علوم انسانی باید علاوه بر بهره‌گیری از روش‌های علمی، از هدایت‌های وحیانی نیز برخوردار باشد تا بتواند تصویری جامع‌تر و واقع‌بینانه‌تر از انسان و هستی ارائه دهد.

در حوزه جهان‌شناسی، ایشان چند اصل اساسی را پایه علوم انسانی قرآن‌بنیان معرفی می‌کنند. بر اساس این مبانی، جهان هستی مخلوق و تحت تدبیر خداوند است، میان ابعاد مختلف عالم ارتباطی هدفمند وجود دارد، نظام آفرینش بر اساس نظم و قانون استوار است، حوادث از الگوهای قابل شناخت و تکرارپذیر پیروی می‌کنند و حرکت کلی جهان به سوی کمال و تحقق اهداف الهی جریان دارد. این نگاه، تفاوتی بنیادین با بسیاری از رویکردهای مادی‌گرایانه علوم انسانی معاصر دارد که جهان را صرفاً مجموعه‌ای از پدیده‌های مادی و فاقد غایت می‌دانند.

در بخش انسان‌شناسی نیز امام شهید بر جایگاه ممتاز انسان در نظام آفرینش تأکید دارند. به اعتقاد ایشان، انسان خلیفه خداوند بر زمین است، از اختیار و اراده برخوردار است، دارای فطرت الهی و سرشتی حقیقت‌جوست و شخصیت او تنها به بُعد مادی محدود نمی‌شود، بلکه از دو ساحت جسم و روح تشکیل شده است. این ویژگی‌ها، مبنای بسیاری از نظریه‌های علوم انسانی اسلامی در حوزه تعلیم و تربیت، روان‌شناسی، جامعه‌شناسی و مدیریت به شمار می‌روند.

ایشان معتقدند تحقق تحول در علوم انسانی، مستلزم تدوین نظریه‌های جدید بر پایه جهان‌بینی، انسان‌شناسی و معرفت‌شناسی قرآنی است؛ رویکردی که می‌تواند ضمن حفظ دستاوردهای علمی بشر، پاسخگوی نیازهای حقیقی انسان معاصر نیز باشد و زمینه شکل‌گیری تمدن نوین اسلامی را فراهم سازد.