انتقام در اندیشه اسلامی، راهبرد تمدنی برای تحقق عدالت و بازدارندگی است

به گزارش ایکنا از قم، حجت‌الاسلام والمسلمین احمدحسین شریفی، رئیس دانشگاه قم، در همایش بین‌المللی «تحقق وعده انتقام؛ پاسخی عادلانه، عقلانی، مشروع، متناسب، بازدارنده و تمدنی» که هم‌اکنون در سالن حکمت سازمان مرکزی دانشگاه قم در حال برگزاری است، در سخنرانی با عنوان «الهیات وعده انتقام؛ سنت‌های الهی، نصرت حق و کرامت خون شهید» اظهار کرد: مطالبی که ارائه می‌شود، حاصل مطالعات و یادداشت‌های پراکنده‌ای است که به دلیل مشغله‌های اجرایی فرصت تنظیم کامل آن فراهم نشده، اما تلاش شده است مباحث با نظم لازم ارائه شود.

وی با اشاره به نخستین محور سخنان خود گفت: رهبر معظم انقلاب در چندین پیام، مسئله «انتقام» را به‌عنوان یک راهبرد اساسی مورد تأکید قرار داده‌اند. آیت‌الله العظمی سیدمجتبی خامنه‌ای در نخستین پیام خود پس از جنگ، با صراحت فرمودند: «این اطمینان را به همگان می‌دهم که ما از انتقام خون شهدای شما صرف‌نظر نخواهیم کرد.»

شریفی افزود: رهبر انقلاب در همان پیام تصریح کردند که انتقامی که مدنظر است، تنها مربوط به شهادت رهبر شهید انقلاب نیست، بلکه هر عضو ملت ایران که به دست دشمن به شهادت برسد، خود موضوع مستقلی برای پرونده انتقام است و نسبت به خون کودکان و اطفال نیز حساسیت ویژه‌ای وجود دارد؛ ازاین‌رو جنایت‌هایی که دشمن به‌صورت عامدانه علیه کودکان مرتکب شده، جایگاه ویژه‌ای در این مطالبه دارد.

وی ادامه داد: رهبر معظم انقلاب از همان ابتدا با شفافیت کامل راهبرد انتقام را مطرح و به ملت اطمینان دادند که از خون شهدا نخواهند گذشت، اما پس از انتشار این پیام، در فضای رسانه‌ای و تحلیلی کشور این بخش از سخنان ایشان تا حد زیادی مورد غفلت قرار گرفت و کمتر درباره آن گفت‌وگو و تبیین صورت گرفت.

رئیس دانشگاه قم اظهار کرد: در کنار این سکوت رسانه‌ای، برخی نیز تلاش کردند اصل نظریه انتقام خون شهدای جنگ رمضان را به سمت دیگری سوق دهند و برداشت‌هایی متفاوت از مقصود رهبر انقلاب ارائه کنند.

وی افزود: عده‌ای مدعی شدند که انتقام خون شهدا به این معناست که مسئولان باید پاسخگو باشند، شفافیت را افزایش دهند، با تورم و گرانی مبارزه کنند و کشور را از درون تقویت کنند تا دشمن از تحقق اهداف خود ناامید شود. این دیدگاه‌ها اگرچه در جای خود قابل توجه است، اما مقصود رهبر انقلاب از انتقام، این معنا نیست.

شریفی ادامه داد: گروه دیگری نیز با نگاهی آرمان‌گرایانه‌تر، انتقام را در آزادی قدس یا اخراج آمریکایی‌ها از منطقه غرب آسیا تفسیر کردند؛ این اهداف ارزشمند و مطلوب هستند و تحقق آن‌ها نیز ضروری است، اما باز هم اینها همان انتقامی نیست که رهبر معظم انقلاب از آن سخن گفته‌اند.

انتقام در اندیشه رهبر انقلاب، مفهومی قرآنی و شیعی است

وی با بیان اینکه انتقام مورد نظر رهبر معظم انقلاب، ریشه در اندیشه قرآنی، هویت شیعی، فرهنگ عاشورا و تفکر مهدوی دارد، گفت: این مفهوم یک معرفت قطعی قرآنی است و نباید آن را به مفاهیم دیگری تقلیل داد.

رئیس دانشگاه قم افزود: رهبر معظم انقلاب در پیام خود به مناسبت تشییع پیکر رهبر شهید، مقصودشان از انتقام را شفاف‌تر و غیرقابل تأویل بیان کردند و فرمودند: «به پیشوای شهیدمان عرض می‌کنیم با شما عهد می‌بندیم که انتقام خون پاک شما و همه شهیدان این دو جنگ را از قاتلان جنایتکار و بی‌آبرو بگیریم.»

وی ادامه داد: رهبر انقلاب در ادامه این پیام تصریح کردند که «این انتقام خواست ملت ماست و به‌طور حتمی باید صورت گیرد.» این تعبیر نشان می‌دهد که انتقام هم از پشتوانه مردمی برخوردار است و هم تحقق آن امری قطعی و اجتناب‌ناپذیر است.

شریفی اظهار کرد: رهبر معظم انقلاب در همان پیام تأکید کردند که «این جنایتکاران که فهرستی از صدر تا ذیلشان موجود است»، یعنی انتقام از افراد مشخص و عاملان جنایت گرفته خواهد شد، نه از مفاهیم کلی یا صرفاً با حمله به مراکز و تأسیسات.

وی افزود: ایشان همچنین فرمودند این افراد «آرزوی مردن آرام در بستر را با خود به گور خواهند برد.» این بیان، به روشنی نشان می‌دهد که انتقام مورد نظر، متوجه عاملان و آمران جنایت است.

رئیس دانشگاه قم ادامه داد: رهبر معظم انقلاب همچنین تأکید کردند که تحقق این مأموریت وابسته به حضور شخص ایشان یا سایر مسئولان نیست و این مسئله، یک حکم و مأموریت الهی است که با تغییر اشخاص از بین نخواهد رفت.

مأموریتی که آزادگان جهان در آن سهیم هستند

شریفی افزود: امام سجاد(ع)، امام باقر(ع) و دیگر ائمه(ع) در برابر اهانت‌هایی که متوجه شخص خودشان بود، با بزرگواری و گذشت برخورد می‌کردند و حتی برای هدایت و آمرزش افراد دعا می‌کردند.

وی ادامه داد: اما در مسائل اجتماعی، حقوق عمومی و مصالح امت اسلامی، مسئله کاملاً متفاوت است. در این حوزه، اسلام بر اجرای عدالت، قصاص و انتقام مشروع تأکید دارد و اجازه نمی‌دهد از حقوق جامعه اسلامی و خون مظلومان چشم‌پوشی شود.

شریفی در ادامه سخنان خود با بیان اینکه انتقام در الهیات اجتماعی اسلام یک راهبرد کلان سیاسی، امنیتی و اجتماعی است، اظهار کرد: انتقام در منظومه فکری اسلام صرفاً یک واکنش احساسی یا شخصی نیست، بلکه یک «ابرراهبرد» برای کنترل ظلم، مقابله با تجاوز، حفظ عزت جامعه اسلامی و جلوگیری از تکرار جنایت به شمار می‌رود.

وی افزود: این راهبرد ذیل سه اصل بنیادین «عزت»، «حکمت» و «مصلحت» قرار می‌گیرد؛ به این معنا که انتقام باید در چارچوب مصالح جامعه اسلامی، حفظ عزت مسلمانان و با تدبیر و حکمت دنبال شود.

رئیس دانشگاه قم تصریح کرد: فرمان انتقام، فرمانی برای تحقق امنیت جهانی، دفاع از حقوق بشر و مقابله با جنایت است، نه اقدامی برخاسته از احساسات یا انگیزه‌های شخصی. برخی تصور می‌کنند وقتی رهبر معظم انقلاب از انتقام سخن می‌گویند، مقصود انتقام شخصی است؛ در حالی که چنین برداشتی هیچ نسبتی با منطق اسلامی ندارد.

وی ادامه داد: رهبر انقلاب درباره خون همه شهدای ملت، به‌ویژه کودکان و زنان بی‌گناه سخن گفته‌اند و انتقام را برای دفاع از کیان اسلام، امنیت جامعه اسلامی و جلوگیری از استمرار جنایت مطرح کرده‌اند.

انتقام بر پایه قواعد فقهی و حقوقی استوار است

شریفی با بیان اینکه فرمان انتقام بر مبانی مستحکم فقهی استوار است، اظهار کرد: این راهبرد بر قواعدی همچون عدالت، حرمت خون مسلمان، حفظ نظام اسلامی، احترام به جان انسان، نفی ظلم و دفاع از جامعه اسلامی مبتنی است.

وی افزود: زمانی که دشمن آشکارا از ترور فرماندهان و مسئولان جمهوری اسلامی سخن می‌گوید و هدف خود را فروپاشی نظام اسلامی اعلام می‌کند، بر اساس قاعده «حفظ نظام» که امام خمینی(ره) آن را اوجب واجبات دانسته‌اند، مقابله و انتقام مشروع نه‌تنها مجاز، بلکه یک تکلیف است.

رئیس دانشگاه قم ادامه داد: امام خمینی(ره) حفظ نظام اسلامی را از بسیاری از واجبات مهم‌تر دانسته‌اند و بر همین اساس، راهبرد انتقام نیز در خدمت حفظ نظام، امنیت و اقتدار جامعه اسلامی معنا پیدا می‌کند.

انتقام باید به گفتمان جهانی تبدیل شود

وی با تأکید بر ضرورت تبدیل شدن مفهوم انتقام به یک گفتمان جهانی گفت: اگر این اندیشه در سطح جهان به یک گفتمان رایج تبدیل شود، جنایتکاران دیگر جرأت نخواهند کرد در برابر چشم جهانیان، کودکان، زنان و انسان‌های بی‌گناه را قتل‌عام کنند.

شریفی افزود: اگر جهان بداند که جنایت بدون پاسخ نخواهد ماند، بسیاری از فجایع انسانی اساساً رخ نخواهد داد و امنیت بیشتری بر جهان حاکم خواهد شد.

رئیس دانشگاه قم در بخش دیگری از سخنان خود با انتقاد از برخی رویکردهای دیپلماتیک اظهار کرد: دستگاه دیپلماسی جمهوری اسلامی باید بیش از گذشته بر مبنای گفتمان امامین انقلاب حرکت کند؛ در حالی که در برخی موارد، ادبیات دیپلماتیک ما با ادبیات عزت‌محور انقلاب اسلامی فاصله دارد.

وی افزود: برخی معتقدند در دیپلماسی باید همواره باب مذاکره و گفت‌وگو باز باشد و نباید از ادبیات قاطع استفاده کرد؛ اما در مقابل، مشاهده می‌کنیم که مقامات آمریکایی یا برخی کشورهای دیگر با صراحت از تهدید، بازدارندگی و پاسخ قاطع سخن می‌گویند.

شریفی ادامه داد: اگر تهدید به ترور رهبر یک کشور مطرح می‌شود، پاسخ نیز باید متناسب با همان سطح تهدید و در چارچوب عزت و اقتدار نظام اسلامی باشد؛ نه اینکه این مسئله صرفاً به فرآیند جانشینی مسئولان تقلیل پیدا کند.

وی تصریح کرد: دیپلماسی جمهوری اسلامی باید «دیپلماسی انتقام» و «دیپلماسی قصاص جنایتکاران» را به‌عنوان بخشی از ادبیات رسمی خود مورد توجه قرار دهد زیرا این مسئله با عزت اسلامی و انقلابی سازگارتر است.

انتقام، یکی از سنت‌های الهی است

شریفی با اشاره به جایگاه انتقام در قرآن کریم گفت: انتقام در معارف اسلامی با سنت‌های قطعی الهی گره خورده است و خداوند در قرآن کریم خود را «ذوانتقام» معرفی کرده و وعده داده است که از مجرمان انتقام خواهد گرفت.

وی افزود: قرآن کریم همچنین وعده داده است که خداوند یاری‌کننده مؤمنانی است که در چارچوب عدالت با ظلم مقابله می‌کنند و این نصرت الهی یکی از سنت‌های تخلف‌ناپذیر الهی است.

رئیس دانشگاه قم ادامه داد: از منظر قرآن، انتقام نه‌تنها با عدالت منافاتی ندارد، بلکه زمینه تحقق عدالت، جلوگیری از گسترش ظلم و حمایت از مظلومان را فراهم می‌کند.

وی گفت: رهبر انقلاب در ادامه پیام خود فرمودند که آزادگان جهان هر یک بخشی از این مأموریت الهی را انجام خواهند داد. بنابراین، منتقم تنها یک نهاد یا یک گروه خاص نیست و این مسئولیت می‌تواند توسط هر انسان آزاده‌ای که در برابر ظلم و جنایت احساس مسئولیت می‌کند، دنبال شود.

شریفی افزود: پس از انتشار این پیام، مباحث متنوعی درباره انتقام در ایران، جهان اسلام و حتی برخی مراکز علمی غرب شکل گرفت و موضوعاتی همچون مشروعیت انتقام، اخلاق انتقام، دیپلماسی انتقام، فقه انتقام، حقوق انتقام و الهیات انتقام به محور بحث‌های علمی تبدیل شد.

الهیات انتقام؛ نگاهی نو به یک مفهوم قرآنی و تمدنی

شریفی در ادامه با اشاره به عنوان سخنرانی خود، اظهار کرد: عنوان «الهیات انتقام» در ادبیات معاصر دین‌پژوهی معنای مشخصی دارد و لازم است ابتدا مقصود از این اصطلاح روشن شود.

وی افزود: در ادبیات جدید، واژه «الهیات» تنها به معنای خداشناسی نیست، بلکه به بررسی نسبت یک موضوع با مفاهیم دینی، کلامی و فلسفی اطلاق می‌شود. ازاین‌رو، امروزه از تعابیری مانند «الهیات هوش مصنوعی»، «الهیات رنج»، «الهیات سایبر» و «الهیات هولوکاست» نیز استفاده می‌شود.

رئیس دانشگاه قم ادامه داد: برخی از صاحب‌نظران سنتی با این نوع کاربردها موافق نیستند و تصور می‌کنند الهیات صرفاً به معنای خداشناسی است، اما در ادبیات معاصر، مقصود از الهیات، بررسی پیامدهای دینی، اعتقادی، کلامی و فلسفی یک پدیده است.

وی با اشاره به نمونه‌هایی از این رویکرد گفت: برای مثال، در موضوع «الهیات هولوکاست» پرسش‌هایی مانند اینکه چرا خداوند در برابر آن واقعه سکوت کرد، آن حادثه مجازات بود یا امتحان الهی، و چه نسبتی با ایمان یهودیان دارد، مورد بررسی قرار می‌گیرد.

شریفی افزود: در مقابل، جای این پرسش وجود دارد که چرا درباره فجایع معاصر مانند کشتار مردم غزه یا حوادث هفتم اکتبر، پژوهش‌های مشابهی با عنوان «الهیات هفتم اکتبر» یا «الهیات رنج مردم غزه» کمتر دیده می‌شود.

وی ادامه داد: همچنین آثاری با عنوان «الهیات رنج» یا «الهیات سایبر» نیز منتشر شده است که در آن‌ها نسبت این موضوعات با معارف دینی و الهیاتی بررسی می‌شود.

الهیات انتقام چه موضوعاتی را بررسی می‌کند

رئیس دانشگاه قم با بیان اینکه «الهیات انتقام» نیز در همین چارچوب قابل تعریف است، گفت: مقصود از این اصطلاح، بررسی نسبت انتقام با مفاهیم بنیادین دینی است؛ از جمله رابطه انتقام با رحمانیت و رحیمیت خداوند، جایگاه «منتقم» به‌عنوان یکی از اوصاف الهی، نسبت انتقام با عدالت، رحمت، بخشش، اخلاق دینی، سنت‌های الهی، فقه، تفسیر و کلام.

وی افزود: هر یک از این محورها ظرفیت تبدیل شدن به یک پژوهش مستقل را دارد و مجموعه این مباحث می‌تواند زمینه تولید آثار علمی ارزشمندی را در حوزه الهیات انتقام فراهم کند.

شریفی در ادامه اظهار کرد: در تلقی انسان معاصر و برخی نظام‌های اخلاقی، انتقام امری مذموم و یک رذیلت اخلاقی تلقی می‌شود؛ به‌گونه‌ای که آن را مساوی با کینه‌ورزی، خشونت و تلافی‌جویی می‌دانند.

وی افزود: در اخلاق مسیحی تحریف‌شده، بر این نکته تأکید می‌شود که اگر کسی به انسان سیلی زد، باید سمت دیگر صورت خود را نیز در اختیار او قرار دهد و از مقابله‌به‌مثل پرهیز کند. در این نگرش، مفاهیمی مانند قصاص و انتقام جایگاهی ندارند.

رئیس دانشگاه قم ادامه داد: در مکتب رواقی نیز انتقام یک امر ناپسند تلقی می‌شود و پیروان این مکتب معتقدند انسان نباید در برابر ظلم و ستم واکنش متقابل نشان دهد.

وی با اشاره به داستانی از «اپیکتتوس» از فیلسوفان رواقی گفت: او نقل می‌کند که اربابش آن‌قدر پایش را پیچاند تا شکست، اما با وجود این، هیچ واکنشی نشان نداد و تنها گفت جسم من در اختیار توست، اما روح من هرگز در اختیار تو نخواهد بود.

اسلام انتقام را سرکوب نمی‌کند، بلکه هدایت می‌کند

شریفی با بیان اینکه در بسیاری از مکاتب روان‌شناسی نیز میل به انتقام یک غریزه طبیعی دانسته می‌شود، اما توصیه به سرکوب آن می‌شود، اظهار کرد: در مقابل، نگاه اسلام با این رویکرد تفاوت دارد.

وی افزود: از منظر اسلام، میل به انتقام یک گرایش فطری انسان است که نباید سرکوب شود، بلکه باید تعدیل، هدایت و در مسیر تعالی فرد و جامعه قرار گیرد.

رئیس دانشگاه قم ادامه داد: این میل باید در خدمت برقراری امنیت اجتماعی، حفظ نظم عمومی، مقابله با ظلم و تحقق عدالت قرار گیرد، نه اینکه به احساسات شخصی و رفتارهای خارج از ضابطه تبدیل شود.

وی با اشاره به سیره اهل‌بیت(ع) گفت: در مسائل شخصی، اسلام همواره عفو و گذشت را توصیه کرده است و زندگی ائمه اطهار(ع) نیز سرشار از نمونه‌های گذشت در برابر توهین‌ها و رفتارهای شخصی است.

وی در پایان اظهار کرد: در فرهنگ شیعه، یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های حضرت ولی‌عصر(عج)، «منتقم خون مظلومان» بودن است و در دعاها و زیارات، از جمله زیارت عاشورا و دعای ندبه، بارها این مفهوم مورد تأکید قرار گرفته است.

شریفی بیان کرد: انتقام در الهیات اجتماعی و سیاسی شیعه، مفهومی قرآنی، عقلانی، مشروع و تمدنی است که در چارچوب عدالت، ضوابط شرعی و سنت‌های الهی معنا پیدا می‌کند و تحقق آن، به اعتقاد ما، می‌تواند زمینه‌ساز برقراری امنیت، عزت و عدالت در جامعه انسانی باشد.