مفهوم فساد از منظر قرآن کریم

سیدمحسن میرسندسی، استادیار گروه قرآن و مطالعات اجتماعی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، در گفت‌وگو با ایکنا از خراسان‌رضوی به تبیین دیدگاه قرآن درباره فساد پرداخت و اظهار کرد: این پدیده تنها یک تخلف فردی نیست، بلکه فرایندی اجتماعی است که با تضعیف عدالت، کاهش اعتماد عمومی و عادی‌شدن رفتارهای نادرست، بنیان‌ جامعه را از درون فرسوده می‌کند. قرآن پیش از آنکه بر مجازات مفسدان تأکید کند، بر اصلاح فرهنگ، بازسازی اعتماد اجتماعی و تقویت عدالت به‌عنوان مهم‌ترین راهکار مقابله با فساد تأکید دارد.

 

وی با بیان اینکه در سال‌های اخیر موضوع فساد به یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های جوامع تبدیل شده است، افزود: بسیاری تصور می‌کنند فساد تنها در قالب رشوه، اختلاس یا سوءاستفاده از قدرت نمود پیدا می‌کند، اما از نگاه قرآن کریم، فساد مفهومی بسیار گسترده‌تر دارد و هر فرآیندی که نظم، عدالت اجتماعی و اعتماد عمومی را دچار آسیب کند، مصداق فساد به‌شمار می‌آید.

 

استادیار گروه قرآن و مطالعات اجتماعی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، در تشریح این موضوع با اشاره به آیات قرآن کریم اظهار کرد: تفاوت اساسی میان نگاه قرآن و برداشت رایج جامعه از فساد در همین نکته نهفته است که قرآن فساد را صرفاً یک جرم یا تخلف فردی نمی‌داند، بلکه آن را روندی اجتماعی معرفی می‌کند که اگر مهار نشود به تدریج به فرهنگ عمومی تبدیل خواهد شد.

 

این پژوهشگر با استناد به آیات ۱۱ و ۱۲ سوره بقره گفت: قرآن خطرناک‌ترین مرحله فساد را زمانی می‌داند که افراد رفتارهای نادرست را اصلاح تلقی کنند. خداوند می‌فرماید: «وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ لَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ قَالُوا إِنَّمَا نَحْنُ مُصْلِحُونَ، أَلَا إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ وَلَكِنْ لَا يَشْعُرُونَ»، این همان مرحله‌ای است که در جامعه‌شناسی از آن با عنوان عادی‌شدن فساد یاد می‌شود؛ جایی‌که مرز میان درست و نادرست به‌تدریج از بین رفته و رفتارهای خلاف، طبیعی جلوه می‌کنند.

 

میرسندسی با اشاره به آیه ۸۵ سوره اعراف افزود: قرآن فساد را صرفاً تضییع حق یک فرد نمی‌داند، بلکه آن را عاملی برای برهم خوردن تعادل اجتماعی، کاهش اعتماد عمومی و فرسایش سرمایه‌های اجتماعی معرفی می‌کند. هنگامی‌که افراد احساس کنند بدون رابطه، رانت یا امتیاز ویژه نمی‌توانند امور خود را پیش ببرند، دیگر مسئله تنها تخلف چند نفر نیست، بلکه قواعد نادرست جایگزین قواعد صحیح شده است.

 

وی با بیان اینکه هیچ جامعه‌ای سریع گرفتار فساد نمی‌شود، اظهار کرد: فساد فرایندی تدریجی است و از رفتارهای کوچک آغاز می‌شود، اما اگر جامعه نسبت به آن بی‌تفاوت باشد به یک هنجار اجتماعی تبدیل خواهد شد که قرآن دقیقاً همین فرآیند را تبیین می‌کند.

 

استادیار گروه قرآن و مطالعات اجتماعی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی با اشاره به آیه چهارم سوره قصص گفت: قرآن تنها از یک حاکم ستمگر سخن نمی‌گوید، بلکه نشان می‌دهد چگونه تبعیض، امتیازخواهی و تقسیم جامعه به گروه‌های مختلف، زمینه‌ساز شکل‌گیری فساد ساختاری می‌شود، در چنین شرایطی فساد دیگر یک رفتار فردی نیست، بلکه در ساختارهای اجتماعی ریشه می‌دواند.

 

وی با استناد به  آیه ۸۵ سوره اعراف بیان کرد: خداوند با بیان «وَإِلَىٰ مَدْيَنَ أَخَاهُمْ شُعَيْبًا ۗ قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَٰهٍ غَيْرُهُ ۖ قَدْ جَاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ ۖ فَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزَانَ وَلَا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْيَاءَهُمْ وَلَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلَاحِهَا ۚ ذَٰلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ» صرفاً کم‌فروشی را نکوهش نمی‌کند، بلکه جامعه‌ای را به تصویر می‌کشد که در آن تقلب، منفعت‌طلبی و بی‌عدالتی به رفتارهای عادی تبدیل شده‌ است. 

 

میرسندسی افزود: امروز نیز هنگامی که افراد انجام رفتارهای نادرست را با این جمله توجیه می‌کنند که «همه همین کار را می‌کنند»، در واقع جامعه وارد مرحله خطرناک عادی‌شدن فساد شده است؛ مرحله‌ای که خروج از آن بسیار دشوار خواهد بود.

 

استادیار گروه قرآن و مطالعات اجتماعی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی درباره آثار فساد بر زندگی روزمره مردم اظهار کرد: بسیاری گمان می‌کنند فساد تنها موجب اتلاف منابع یا رکود اقتصادی می‌شود، در حالی‌که قرآن پیامد اصلی فساد را از بین رفتن اعتماد اجتماعی و سست شدن پیوندهای میان مردم می‌داند، زیرا هنگامی‌که اعتماد کاهش یابد، جامعه توان همکاری، همدلی و حتی امید به آینده را نیز از دست خواهد داد.

 

وی با اشاره به آیه ۲۷ سوره بقره تصریح کرد: در آیه «الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثَاقِهِ وَيَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَيُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ ۚ أُولَٰئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ»، قرآن پیش از آنکه از فساد سخن بگوید از گسستن پیوندها و شکستن عهدها سخن می‌گوید، زیرا ریشه اصلی بحران، فروپاشی اعتماد میان مردم و نهادهای اجتماعی است. 

 

میرسندسی با بیان آیه 8 سوره مائده گفت: خداوند در آیه «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ لِلَّهِ شُهَدَاءَ بِالْقِسْطِ ۖ وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَىٰ أَلَّا تَعْدِلُوا ۚ اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَىٰ ۖ وَاتَّقُوا اللَّهَ ۚ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ»، عدالت را ستون اصلی پایداری جامعه معرفی کرده و تأکید می‌کند که هر جا عدالت تضعیف شود، احساس تبعیض جای احساس تعلق را خواهد گرفت.

 

این پژوهشگر قرآنی درباره راهکارهای مقابله با فساد اظهار کرد: اگر تصور کنیم تنها با تصویب قوانین جدید یا برخورد قضایی با مفسدان می‌توان فساد را از بین برد، در واقع ماهیت این پدیده را به‌درستی نشناخته‌ایم. قرآن فساد را مسئله‌ای فرهنگی و اجتماعی می‌داند و درمان آن نیز باید از اصلاح روابط اجتماعی و بازسازی فرهنگ عمومی آغاز شود.

 

وی با اشاره به آیه ۱۱ سوره رعد بیان کرد: خداوند می‌فرماید «إِنَّ اللَّهَ لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ». این آیه نشان می‌دهد که تغییر واقعی تنها با تحول جمعی امکان‌پذیر است و اصلاح جامعه، نیازمند تغییر نگرش‌ها، رفتارها و فرهنگ عمومی است.

 

استادیار گروه قرآن و مطالعات اجتماعی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی مهم‌ترین راهبرد قرآن برای مقابله با فساد را بازسازی اعتماد اجتماعی دانست و افزود: جامعه‌ای که در آن قانون برای همه یکسان اجرا شود، امانت‌داری ارزش تلقی شود و صداقت سودمندتر از رانت و فریب باشد، خود به تولیدکننده سلامت اجتماعی تبدیل خواهد شد.

 

وی در پایان با اشاره به آیه دوم سوره مائده گفت: قرآن با تأکید بر همکاری در نیکی و تقوا، این حقیقت را بیان می‌کند که همان‌گونه که فساد از طریق شبکه‌های اجتماعی و روابط نادرست گسترش می‌یابد، سلامت اجتماعی نیز نیازمند شکل‌گیری شبکه‌های اعتماد، عدالت و همکاری است.