تبیین حقیقت؛ ویژگی اصلی مناظرات امام رضا(ع)

حجت‌الاسلام علی‌اکبر روحانی‌مقدم، کارشناس مسائل دینی در گفت‌وگو با خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از خراسان رضوی، با اشاره به شاخص‌های علمی وجود امام رضا(ع)، اظهار کرد: یکی از شاخص‌های علمی امام رضا(ع) این است که محوریت تمام مباحث ایشان بر مبنای قرآن بوده و کلامی که مخالف با قرآن باشد، توسط حضرت مطرح نشده است.

روحانی‌مقدم با بیان اینکه نگاه حضرت رضا(ع) بر جذب حداکثری و دفع حداقلی بود، اظهار کرد: مأمون در زمان امام رضا(ع) از علمای مختلف که اهل جدل بودند، استفاده کرده و مجالس متعدد مناظره بر پا می‌کرد تا به خیال خودش زمینه پیروزی آنان بر حضرت را فراهم کند و امام را شکست دهد.

این استاد مشاوره با بیان اینکه امام رضا(ع) در هیچ کدام از این جلسات شکست نخوردند، تصریح کرد: ایشان با فصاحت و بلاغتی که میراث جد بزارگوارشان امام علی(ع) بود، به همه سوالات در این جلسات مناظره با استدلال و بر مبنای  کتب خودشان پاسخ دادند.

وی اضافه کرد: امام رضا(ع) با رهبران و دانشمندان مکاتب مسیحی، یهودی و زرتشتی مناظره کردند که این جلسات نه تنها از جایگاه علمی ایشان کم نکرد، بلکه سبب شناخت و افزایش جایگاه امام رضا(ع) در نزد عالمان و پیروان دیگر مکاتب نیز شد.

نقش مناظرات امام رضا(ع) در اثبات حقانیت ولایت

وی در مورد نقش مناظرات امام رضا(ع) در اثبات حقانیت ولایت، گفت: حضور افراد از ادیان و فرق متفاوت و با زبان‌های مختلف در جلسات مناظره و پاسخگویی حضرت با زبان آنان، عامل مهمی در اثبات حقانیت دین اسلام بود لذا اگر امروز در کشورهایی مانند هند شاهد حضور شیعیان هستیم بدان جهت است که در دوران امام رضا(ع) علمای بسیاری از این مناطق در مناظره‌ها حضور یافته و نتیجه مذاکرات را به مردم خود می‌رساندند و همین امر سبب ثبت حقانیت کلام و عمل اهل بیت(ع) در ذهن مردم می شد.

روحانی‌مقدم با بیان اینکه امام رضا(ع) در مناظرات خود ادله‌‌ای را می‌آورد که اگر کسی اهل تعقل و پذیرفتن حق بود نگاه ویژه‌ای نسبت به جایگاه ایشان پیدا می کرد، تصریح کرد: از همین رو در زمینه سبک زندگی که امروز بسیار مطرح می شود، با قا‌طعیت می‌توان گفت سیره اهل بیت(ع) خود یک سبک زندگی کامل است که اگر به فرمایشات آنان دقت کرده و از آنها در زندگی به نحو احسن استفاده شود، به وضعیت مطلوب خواهیم رسید.

وی با اشاره به روایتی از امام رضا(ع) در تحف العقول صفحه 449، اظهار کرد: امام در این روایت می‌فرمایند: «به خداوند خوشبین باش، زیرا هر که به خدا خوشبین باشد، خدا با گمان خوش او همراه است، و هر که به رزق و روزى اندک خشنود باشد، خـداوند به کردار اندک او خشنود باشد، و هر که به اندک از روزى حلال خشنود باشـد، بارش سبک و خانواده اش در نعمت باشد و خداوند او را به دنیا و دوایش بینا سازد و او را از دنیا به سلامت به دارالسلام بهشت رساند»، که این سخن نمونه‌ای از توصیه‌های ناب ایشان در زندگی است.

این کارشناس دینی خاطر نشان کرد: اگر به بحث سبک زندگی توجه کنیم به این نکته پی می‌بریم که تولید محور بودن باید اولین شاکله انسان باشد، بنابراین در این روش خوش‌بینی به خداوند، اولین عاملی است که می‌تواند آدمی را به آرامش برساند.

حاکم شدن مهرورزی و محبت بر جامعه

روحانی‌مقدم افزود: حضرت رضا(ع) در یکی دیگر از مباحث سبک زندگی می‌فرمایند: «مهرورزی با مردم نیمی از عقل است»، یعنی در جامعه اسلامی اگر می‌خواهید با مردم زندگی کنید باید عاری از خشونت باشید، بر همین اساس لازم است در جامعه مهرورزی و محبت حاکم شود، که نمونه این رفتار در زندگی حضرت رضا(ع) را می‌توان زمانی که ایشان با غلامان خود بر سر یک سفره نشسته و غذا می‌خوردند، مشاهده کرد.

وی گسترش اصل مهرورزی برای جذب جوانان به سمت سیره امام رضا(ع) را بسیار مهم و کارآمد دانست و ابراز کرد: نکته مهم در این زمینه توجه و تدوین حقایق است، زیرا جوان سوالات بسیاری در ذهن دارد که وقتی حقایق بدون تنش برای او تبیین شود آن را می‌پذیرد، البته این رفتار را در مناظرات امام رضا(ع) به روشنی می‌بینیم که به جای استفاده از معجزه به تبیین حقیقت می‌پرداختند.

این کارشناس مذهبی، در بحث جذب جوانان به ارزش‌های دینی، موضوع رعایت اصل تدریج را مهم دانست و اضافه کرد: اگر در رفتار امام رضا(ع) دقت شود، می‌بینیم که ایشان با افراد مخالف در مجالس متعدد به تدریج مرتبط شده و آنان را جذب می‌کردند، لذا نباید توقع داشت جوان یک روزه به مسائل دینی علاقه مند شود.

وی با بیان اینکه امام ‌کاظم(ع) اولین فردی بودند که امام رضا(ع) را عالم آل محمد(ص) نامیدند، ادامه داد: اباصلت هروی می‌گوید: محمدبن اسحاق‌بن موسی‌بن جعفر(ع) از پدر خود نقل کرده که امام کاظم(ع) به فرزندانشان فرمودند: این برادر شما (به امام رضا(ع) اشاره کردند)، عالم آل محمد(ص) است، مسائل دینی خود را از او بپرسید و هر چه را که می‌گوید حفظ و نگهداری کنید.

روحانی مقدم بیان کرد: همچنین امام کاظم(ع) در مورد استناد این سخن خود درباره امام رضا(ع) که چرا به این لقب نامیده شدند، می‌فرمایند: من از جعفر بن محمد(ص) به تکرار شنیدم که همانا عالم آل محمد(ص) و دودمان آل محمد(ص) در صلب توست، و آرزوی امام صادق(ع) این بود که قبل از شهادت خود ایشان را که هم نام امام علی(ع) بودند، درک کنند.

ویژگی‌های مناظرات امام رضا(ع)

وی با اشاره به ارتباط عنوان عالم آل محمد(ص) با مناظرات حضرت ثامن الحجج(ع) ابراز کرد: امام رضا(ع) در این مناظرات یگانه‌ و از جایگاه و اهمیت ویژه‌ای برخوردار بودند، به گونه‌ای که با مخالفان خود به زبان نرمش و آرامش همراه با احترام صحبت می‌کردند، با تمام وجود به سخنانشان گوش داده و کاملا منطقی پاسخ آنان را ارائه می‌دادند.

این استاد حوزه و دانشگاه بیان کرد: این نحوه برخورد ایشان در همه نقاط جامعه اسلامی پیچیده و شهره شده بود، لذا در عرف هم به امام رضا(ع) لقب عالم آل محمد(ص) داده شد و به این نام خوانده شدند.

وی با اشاره به واکنش‌های امام رضا(ع) در قبال پیشنهاد ولایت عهدی مامون، گفت: اولین واکنش امام رضا(ع) این بود که از آمدن به خراسان سر باز زدند، زیرا که آمدن به مرو برای مامون پیروزی سیاسی محسوب می‌شد، لذا شیخ کلینی، دانشمند فقیه شیعه از یکی از خادمان امام رضا(ع) به نام یاسر نقل می‌کند، وقتی کار امین عباسی به پایان رسید و حکومت مامون مستقر شد، او نامه‌ای به امام رضا(ع) می‌نویسد و از حضرت می‌خواهد که به خراسان بیاید، اما ایشان به این نامه و نامه‌های مکرر بعدی پاسخ نمی دهند، لذا مامون عباسی در نهایت گروهی را برای آوردن امام رضا(ع) به شکل اجباری به مدینه می‌فرستند.

این کارشناس مذهبی تصریح کرد: امام رضا(ع) در پاسخ به فردی که از ایشان می‌پرسد، شما فرزند پیامبر(ص) هستید و زهد و تقوای بسیاری دارید، چرا ولایت عهدی را پذیرفتید، می‌فرمایند: «خداوند می‌داند که چقدر من از این موضوع ناراحت هستم»؛ امام رضا(ع) ولایت عهدی را پذیرفت در حالی که می‌دانست اگر این انتصاب را بپذیرند جان خویش را از دست داده و اگر هم نپذیرند هم جان خود و هم جان شیعیان به خطر افتاده و مشکلات بسیاری رخ داده و کشتار به راه می‌افتد.

وی ادامه داد: با پذیرش ولایت عهدی توسط حضرت رضا(ع) جان شیعیان در سلامتی قرار گرفت و بدین شکل به بنی عباس اینگونه اعتراض کردند که علویان هم حق حکومت دارند و بلکه برترند و بنی عباس جایگاه ولایت را از آنان غصب کرده است.

روحانی مقدم با بیان اینکه امام رضا(ع) با پذیرش ولایت عهدی این طرز تفکر را که معتقد بود امام تنها برای محراب و عبادت است را خنثی کرد، ابراز کرد: ایشان با این اقدام خود نشان دادند امام معصوم(ع) علاوه بر توجه به مسائل دینی مردم، به خیر و شر امور زمانه واقف بوده و به مسائل سیاسی هم وارد می‌شود.

وی ادامه داد: فردی به نام محمدبن عرفه از امام رضا(ع) می پرسد برای چه ولایت عهدی را قبول کردید، حضرت در پاسخ می فرمایند: به همان دلیلی که جدم(امام علی(ع)) در شورای شش نفره وارد شد من هم به همان دلیل این ولایت عهدی را پذیرفتم.

شروط پذیرش ولایت عهدی امام هشتم(ع)

این کارشناس مشاوره خانواده با بیان اینکه حضرت رضا(ع) ولایت عهدی را همراه با شروطی پذیرفت، اضافه کرد: نکته مهم این است که حضرت با این شروط دست و پای مامون را بست، زیرا مامون به مردم گفته بود می‌خواهد اهل حکومت را سر کار بیاورد و حضرت هم با این شروطی که قرار دادند او را در محدودیت گذاشته و بیان کردند در هیچ کاری دخالت نکرده و عزل و نصب انجام نمی‌دهند، یعنی مسئولیت تمام فعالیت های مامون متوجه خودش است.

وی با اشاره به اینکه در دوران امام رضا(ع) شیعیان در نقاط مختلف بلاد اسلامی در سختی بودند، گفت: در این ایام بسیاری از شیعیان به ویژه سادات حسنی دست به قیام زده و در جنگ و گریز با حکومت عباسی بودند، لذا یکی از دلایل واقع شدن مرقد این سادات در کوه‌ها و ارتفاعات که بیشتر از نوادگان امام کاظم(ع) هستند، به جهت تحت تعقیب بودن آنها و پنهانی زندگی کردنشان است.

روحانی‌مقدم تصریح کرد: وقتی امام رضا(ع) وارد حکومت شدند و ولایت عهدی را پذیرفتند، شیعیان و علویان در یک بروز و ظهور جدی قرار گرفته و حرکت امام سبب توجه به جایگاه بی‌بدیل اهل بیت(ع) و یکپارچگی امت شد.

دوری مسئولان از شعارزدگی؛ راه رسیدن به پایتخت معنوی

وی رسیدن به پایتخت معنوی آنگونه که در زمان امام رضا(ع) کانون توجهات و نشر علم و معارف به دیگر نقاط جهان اسلام بود را مستلزم دوری مسئولان از شعارزدگی و وارد عمل شدن دانست و خاطر نشان کرد: از آن جهت که در ایران تنها یک امام معصوم(ع) حضور دارد باید با همت مسئولان و استفاده از نیروهای توانمند و دلسوز شاهد حاکم شدن معنویت در همه نقاط این شهر باشیم زیرا پایتخت معنوی با حرف درست نمی‌شود.

روحانی‌مقدم با بیان اینکه وجود یک شبکه ویژه و مدیریت شده از طرف صدا و سیما برای پوشش جریانات مهم و لحظه‌ای در شهر مشهد و استان مهم است، ابراز کرد: نمونه این امر را در شبکه جهانی کربلا می‌توان دید، همین اتفاق می‌تواند در مورد شهر مشهد، بارگاه امام رضا(ع) و معارف رضوی رخ دهد.

وی با بیان اینکه در زمینه نهادینه کردن ارزش‌های دینی می‌توان به خوبی از رسانه بهربرداری کرد، افزود: اگر می‌خواهیم در آینده شاهد گسترش معارف رضوی در میان فرزندانمان باشیم باید با استفاده از رسانه برنامه‌ریزی و فعالیت ویژه ای را در این خصوص انجام دهیم.