یک خراسانپژوه تشریح کرد
آیینهای عزاداری ایام پایانی ماه صفر در مشهد
رضا سلیماننوری گفت: آیینهای عزاداری دهه آخر صفر به عزاداری رسول خدا(ص)، امام رضا(ع) و امام حسن مجتبی(ع) اختصاص دارد که در مشهد بهنام چهل و هشتم از آن یاد میشود و خطبهخوانی شب شهادت امام هشتم شیعیان از سوی خدام آستان قدس رضوی از مهمترین آیینهاست.
رضا سلیماننوری، خراسانپژوه در گفتوگو با ایکنا از خراسانرضوی در خصوص آیینهای عزاداری ایام پایانی صفر در مشهد اظهار کرد: آیینهای عزاداری دهه آخر صفر به عزاداری رسول خدا(ص)، امام رضا(ع) و امام حسن مجتبی(ع) اختصاص دارد که در مشهد بهنام چهل و هشتم از آن یاد میشود. دستهها و هیئتهای مختلف از سراسر کشور در روزهای آخر ماه صفر به مشهد سفر میکنند تا در سه روز آخر صفر و بهویژه روز شهادت حضرت ثامن(ع) در این شهر عزاداری کنند.
وی بیان کرد: در عزاداری روزهای آخر صفر عزاداران اعتقاد دارند که مزد خودشان را از امام رضا(ع) برای دو ماه سوگواری امام حسین(ع) دریافت خواهند کرد. آیینهای بسیار متنوعی مانند خواندن زیارت پیامبر اکرم(ص) از راه دور، خطبهخوانی شب شهادت امام رضا(ع) از سوی خدام آستان قدس رضوی، روضهخوانی و عزاداری ویژه این ایام در شهر مشهد برگزار میشود.
سلیمان نوری ادامه داد: آیینهای ویژه این ایام در مشهد به دو صورت حرممحور و شهرمحور برگزار میشود. نخستین مراسمی که از سالهای گذشته در حرم مطهر رضوی برگزار میشود، خواندن زیارت پیامبر اکرم(ص) از راه دور است. این زیارت همان زیارتنامه پیامبر(ص) است که بهصورت روضهخوانی در عصر روز رحلت آن حضرت، قبل از اذان مغرب و عشا تا پیش از اذان مغرب خوانده میشود. این نوع عزاداری در دورههایی از تاریخ، مغفول مانده بود، اما در سالهای اخیر احیا شده است. این آیین درگذشته سنتی و مردمی بوده است، اما اکنون با هدایت سازمانهای مختلف فعال در عرصه فرهنگ دینی برگزار میشود.
رئیس هیئتمدیره انجمن توسعه گردشگری چهارباغ خراسان افزود: خطبهخوانی شب شهادت امام رضا(ع) توسط خدام آستان قدس رضوی از مهمترین آیینهای این شب است. این افراد ابتدا مسیر دارالتولیه چهارراه شهدا تا حرم مطهر رضوی را درحالیکه شمعدانهایی در دست دارند، طی کرده، سپس در اطراف صحن انقلاب اسلامی حلقه میزنند و توسط مداحان و در حضور تولیت آستان قدس رضوی، ذکر مصیبت انجام میشود.
سلیمان نوری تصریح کرد: در این مراسم سرکشیک دربانان با ۱۴ نفر از دربانان سادات که شال سبز به گردن دارند، لاله به دست در دو صف و درحالیکه پشت سر آنها حفاظ آستان قدس قرار دارند، با مرثیهخوانی و عبور از مقابل خدمتگزاران، مدعوین و جمعیت عزادار از محل کفشداری شماره چهار صحن انقلاب اسلامی دور زده و دوباره در جای قبلی خود مستقر میشوند. خواندن خطبهای در حمد و ثنای باریتعالی و همچنین تجلیل از جایگاه امام ثامن(ع) پایانبخش این برنامه است.
این خراسانپژوه ادامه داد: روضهخوانی و عزاداری در آسایشگاههای خدام و برگزاری مراسم در تالار آیینه حرم مطهر رضوی با حضور شخصیتهای برجسته از دیگر مراسمی است که برای شهادت امام رضا(ع) در نظر گرفته میشود، همچنین حدود ۵۰ سال است که مراسمی با حضور همه خدام آستان قدس رضوی در شام شب شهادت آن حضرت بعد از مراسم خطبهخوانی برگزار که در آن اطعامی از موقوفه برای همه خادمان حرم مطهر رضوی تهیه میشود. مراسم شب شام غریبان نیز از دیگر مراسم مشهور در حرم مطهر رضوی است که در آن، آیین شمعگردانی نیز برگزار میشود و چند سال است که مراسم شمعگردانی در صحن کوثر برپا شده و عموم مردم با هر نیتی در آن مکان شمع روشن میکنند.
وی بیان کرد: باید گفت که برگزاری مراسم سوگواری، عزا و ذکر مصیبت به مناسبتهای مختلف در حرم مطهر از دیرباز مرسوم بوده و روضه خوانان، نوحه خوانان و خطبای آستان قدس در دارالضیافه، دارالذکر، دارالحفاظ یا ایوان طلا به ذکر مصیبت میپرداختند. در مجموعه اسناد آستان قدس رضوی دو سند مرتبط با برگزاری مراسم شمعگردانی از سالهای ۱۳۳۴ و ۱۳۳۵ قمری موجود است، البته شاید شمعگردانی در سالهای قبل از این نیز انجام میشده، ولی سابقه و سندی از آن در مجموعه اسناد آستان قدس رضوی موجود نیست و با توجه به محتوای اسناد میتوان گفت که شمعگردانی احتمالاً فقط در شب شهادت امام رضا(ع) برگزار میشده است. در این اسناد سیدجواد ظهیرالاسلام، متولی باشی آستان قدس رضوی به کشیک نویس و حاجی شعاعالتولیه صاحب جمع روشنایی دستور تهیه شمع را برای شرکتکنندگان میدهد.
آیین شمعگردانی و خطبهخوانی در ایام پایانی صفر
سلیماننوری در خصوص تاریخ آیین شمعگردانی و خطبهخوانی بیان کرد: با عنایت به اسناد دورههای تاریخی (از دوره صفویه به بعد) موجود در سازمان کتابخانهها، موزهها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، میتوان گفت خطبهخوانی و ذکر مصیبت بهمناسبتهای مختلف در حرم مطهر و در جوار بارگاه ملکوتی حضرت ثامنالحجج(ع) رایج بوده است و بنا بر همین اسناد حرفه خطیب از مشاغل رسمی بوده و در برخی از وقفنامهها نیز برای شخص خطیب مقرری خاص در نظر گرفته شده است. قدیمیترین سند که در آن اصطلاح «باشی» برای خطیب درج شده است، مربوط به سال ۱۲۶۲ قمری است. همچنین قدیمیترین سند موجود مربوط به تشکیلات حفاظ و خطبا در تشکیلات اداری و مالی آستان قدس رضوی در سال (۱۰۱۰ هجری قمری) از امیرمحمد صالح حسینی با عنوان خطیب آستانه نامبرده است.
وی اظهار کرد: بنا بر آنچه بیان شد احتمالاً مراسم شام غریبان و مراسم شمعگردانی از عصر صفوی رایج شده است. وسایل استفاده در اجرای آیین نیز تغییراتی پیدا کرده است که از شمع ساده بدون حفاظ تا شمعهای دارای لاله شیشهای تغییر پیدا کردهاند. هر دو آیین شمعگردانی و خطبهخوانی و شام غریبان آن گونه که در حرم مطهر رضوی و مشهد اجرا میشود، خاص این خطه بوده و مشابه ندارند، البته در نقاط مختلف کشور شاهد اجرای آیین شام غریبان هستیم، اما ماهیت افراد شرکتکننده در آن و همچنین نحوه اجرای آن با مراسم شام غریبان رضوی متفاوت است.
سلیماننوری در ادامه به برگزاری دو آیین در صبح روز بعد از شهادت امام رضا(ع) اشاره کرد و افزود: در روز اول ماه ربیعالاول مراسم تعویض پرچم گنبد آن حضرت بعد از دو ماه مشکی بودن برگزار میشود که در این مراسم سرکشیکهای حرم و همچنین خدام قدیمی شرکت میکنند، همچنین از این روز نقارهخانه حرم مطهر رضوی کار خود را از سر میگیرد.
وی در توضیح آیینهایی که در سه روز آخر ماه صفر در سطح شهر مشهد برگزار میشود، بیان کرد: در این ایام هیئتهای مختلف مذهبی از نقاط مختلف کشور در مشهد حاضر شده و به عزاداری به سبک مناطق خود میپردازند، از جمله هیئتهای دارای برنامه ویژه در مشهد در این دوره زمانی هیئت ترکهای مشهد است که با آیین ویژه گِلمالی به عرض ادب نسبت به امام رضا(ع) میپردازند، همچنین هیئت اردبیلیها علاوه بر عزاداریهای مرسوم در روز سوم ربیعالاول یعنی روز سوم شهادت امام رضا(ع) برای خداحافظی با تقدیم شاخه گل وارد حرم شده و با امام رضا(ع) خداحافظی کرده و به شهر خود بازمیگردند.
این خراسانپژوه اظهار کرد: از دیگر مراسمی که در سه روز انتهایی ماه صفر برگزار میشود، میتوان به اجرای شبیهخوانی شهادت امام رضا(ع) اشاره کرد. شبیهخوانی متحرک این ایام در خیابانهای منتهی به حرم مطهر رضوی و شبیهخوانی ثابت در حسینیه کرمانیها و تکیه حوض محمدعلی خان اجرا میشود که موضوع هر دو آنها نوشیدن جام زهر توسط امام رضا(ع) است. آیین تشییع نمادین حضرت ثامن(ع) توسط زنان نوغان هم از دیگر مراسم عزاداری است که در سالهای اخیر به آن توجه ویژهای شده است.
وی افزود: آیین دیگری که در شب اول ماه ربیعالاول برگزار میشود، مراسم هفت مسجد یا بشارت پایان ماه صفر و آغاز ماه ربیعالاول است. این آیین براساس حدیثی منتسب به پیامبر(ص) که «هرکس به من پایان ماه صفر را بشارت دهد، بهشت بر او واجب میشود»، اجرا میشود و در جریان آن، مردم درب هفت مسجد سطح شهر را به صدا درآورده و به پیامبر(ص) بشارت پایان ماه صفر را میدهند. درب ورودی این هفت مسجد باید رو به قبله باشد و اگر کسی نذر و حاجتی دارد به تعداد پنجتن آل عبا در مساجد شمع روشن میکند و در بین راه نیز آیتالکرسی و زیارت امینالله خوانده میشود. بهترین مکان برای اجرای این مراسم حد فاصل میدان توحید تا حرم مطهر رضوی است، چراکه در این مسیر ۶ مسجد با درب رو به قبله وجود دارد و مسجد گوهرشاد، هم هفتمین مسجد است.
این خراسانپژوه در پایان در خصوص غذاهای نذری ویژه سه روز آخر ماه صفر گفت: از جمله این غذاها، پخت و توزیع دیگچه حضرت زهرا(س) در چهارشنبه آخر ماه صفر و دیگچه حضرت علی(ع) در عصر روز شهادت امام رضا(ع) است. سفره دیگچه حضرت زهرا(س) به باور بسیاری از خراسانیها برای هر نذر و حاجتی مفید است و با توجه به نیت صاحب حاجت، مراسم این سفره را یکبار یا هرساله یا فقط چند سال متوالی، در روز چهارشنبه آخر ماه صفر برگزار میکنند. این سفره، خاص بانوان و مواد لازم آن برنج، شیر، شکر، گلاب و روغن است. به هنگام طبخ دیگچه در آشپزخانه، صاحب نذر و هر شخص دیگری که حاجتی دارد، دو رکعت نماز حاجت میخواند و چنانچه نذر او هم برآورده شود، باید سفره دیگچه حضرت فاطمه(س) را بیندازد، همچنین آش بلغور در چهارشنبه انتهای ماه صفر پخته میشود.
انتهای پیام 
