احتمال انتساب تفسیر «القمی» به علی ابن ابراهیم قوی است

به گزارش خبرگزاری بین‌‎المللی قرآن(ایکنا) از قم، حجت‎الاسلام والمسلمین بابایی، عضو هیئت علمی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه شب گذشته، 25 فروردین در نشست علمی بررسی استنادی تفسیر «القمی» به علی بن ابراهیم قمی در مرکز تخصصی تفسیر، گفت: این تفسیر دو جلدی دربردارنده تمام سوره‎های قرآن است ولی در هر سوره همه آیات تفسیر نشده است و به‌صورت گزینشی و مزجی برخی آیات تفسیر شده‌اند.

دانشیار گروه قرآن‌پژوهی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه افزود: هرچند در این تفسیر عمدتاً آیات بر مبنای روایات، تفسیر شده و از این روی آن را از تفسیرهای مأثور و روایی به‌شمار می‌آورند ولی از آنجا که این کتاب، تفسیر روایی محض نیست و مؤلف، اجتهاداتی در آن داشته است آن را در ردیف تفاسیر روایی و اجتهادی می‌شمارند.

نویسنده کتاب مکاتب تفسیری تصریح کرد: تفسیر القمی یکی از قدیمی‌ترین تفاسیر اجتهادی روایی شیعه و منبعی روایی برای جوامع تفسیری شیعه مانند تفسیر برهان و نورالثقلین و تفسیرهای اجتهادی و روایی شیعه مانند تفسیر صافی و کنزالدقایق و حتی تفسیرهای اجتهادی جامع شیعه مثل تفسیر مجمع‌البیان بوده است.

در انتساب تفسیر قمی به علی بن ابراهیم تردیدی نیست

وی گفت: منظور از قمی در نام این تفسیر «علی بن ابراهیم بن هاشم قمی» یکی از دانشمندان برجسته در نیمه پایانی قرن سوم و اوایل قرن چهارم است؛ با توجه به این‌که نزد ایشان جز این تفسیر موجود تفسیر دیگری به نام علی بن ابراهیم نبوده و اگر می‌بود ذکر می‌شد معلوم می‌شود در استناد این تفسیر به ایشان تردیدی نبوده است ولی بزرگانی چون آقا بزرگ تهرانی این کتاب را آمیخته‌ای از تفسیر علی بن ابراهیم و روایاتی از تفسیر ابن ابی الجارود دانسته است.

بابایی بیان کرد: بسیاری از علما این کتاب را نوشته شاگرد وی ابوالفضل عباس بن محمد می‌دانند و در این راستا آقا بزرگ و آیت‌الله معرفت هم‌قول هستند؛ برای این مدعی نیز مصادیقی را بیان کرده‌اند از جمله عبارت «حدثنی ابوالفضل العباس قال حدثنا ابوالحسن علی بن ابراهیم ...» گویای این مدعاست.

دیدگاه آیت‌الله خویی درباره تفسیر القمی

وی گفت: ولی در یک کلام آنکه استناد این تفسیر به علی بن ابراهیم قمی مشهور و قوی است و ایشان نیز از بزرگترین علما و محدثین تاریخ تشیع است؛ در این بین مرحوم آیت‌الله العظمی خویی و شیخ حر عاملی نیز انتساب این کتاب به این مفسر و راوی حدیث را مسلم می‌دانند.

این نویسنده و مؤلف قرآنی عنوان کرد: اگر با توجه به این تحقیق تردیدی در استناد این تفسیر به علی ابن ابراهیم قمی باقی نماند تمام روایاتی که در این کتاب از طریق افراد موثق نقل شده است از نظر سندی صحیح و قابل اعتماد است؛ بلکه برخی از مبانی بر اساس توثیق عامی که در مقدمه این تفسیر آمده است حتی روایاتی از این تفسیر که در سند آن‌ها افراد مجهول‎الحال باشند نیز از نظر سندی مشکلی ندارد و تنها از نظر معارض و محتوا نیازمند تحقیق است.

وی گفت: اگر ثابت نشود که مؤلف این تفسیر علی ابن ابراهیم است حتی با توجه به این تحقیق باز هم در استناد آن به وی تأمل و تردید باشد صحت سند هیچ روایتی از روایات این کتاب قابل اثبات نیست.