تداوم اسلام در کالبد خاکی مسجد/ گذری بر چهار مسجد تاریخی خراسان رضوی

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از خراسان رضوی، از آنجایی که مسجد یکی از کهن‌ترین ابنیه اسلامی و در عین حال یکی از اثرگذارترین مراکز رشد و توسعه مفاهیم بلند دینی و انسانی در طول تاریخ محسوب می‌شود، توجه و پرداختن به آن در ابعاد گوناگون خواه ابعاد دینی، فرهنگی و یا تاریخی می‌تواند در گسترش فرهنگ دینی و اشاعه ارزش‌ها در جامعه اسلامی بسیار مؤثر واقع شود.

جان زنده اسلام در کالبد خاکی مسجد، نمود می‌یابد که عمری به درازای تاریخ دارد، پس برای ارج به این سبقه، به معرفی اجمالی چهار مسجد تاریخی استان خراسان رضوی در دو شهرستان تربت جام و کلات می‌پردازیم.

مسجد کرمانی

این بنا که احتمالاً به نیمه دوم قرن هشتم ه.ق تعلق دارد در سمت چپ ایوان، از ابنیه مشرف بر صحن مزار جام قرار دارد و ظاهراً نام آن منسوب به سازنده بنا خواجه زکی بن محمد بن مسعود کرمانی است که از ابعاد 17×70/10 متر مشتمل بر شاه نشین در وسط هر ضلع و سه چله خانه در زوایای شرقی و غربی برخوردار است.

در شاه نشین این بنا واقع در ضلع غربی، زیباترین عنصر معماری این مسجد یعنی محراب گچ بری و نفیس آن از شاهکارهای قرن هشتم هجری ساخته شده است و بر ازاره دیوارها نیز یک رشته کتیبه عالی نقش بسته و بر اسپرها، قاب‌های مشبّک گچبری تعبیه شده که مهارت و درایت هنرمندان آن را بیان می‌کند.

شاه‌نشین‌های واقع در زوایای جنوبی و شمالی نیز دارای پوشش نیم گنبدی است که در اینجا وجود تاق و تویزه و گنبد بر روی آن‌ها قرار دارد.

مسجد عتیق

فضاهای معماری مسجد عتیق تربت‌جام مشتمل بر شبستانی گنبددار شامل پنج رواق است، آنچه از معماری بنا بر جای مانده، حکایت از آن دارد که تنها دو دهانه غربی گنبد مقابل محراب دارای تزئینات هستند.

تزئینات شامل گچ بری‌های اسلیمی بر تاق‌های رواق محراب، رنگ‌های الوان بر روی اندود گچ، ستون‌نماها با طرح مارپیچ و کاشی سفید و آبی در اطراف محوطه محراب می‌شود؛ بر اساس شواهد موجود، سبک بنا به معماری سده هشتم نزدیک‌تر است که در متون، بانی خیّر مسجد عتیق را رضی الدین احمد متولی و متعلق به 720 ه.ق ذکر کرده‌اند.

مسجد جامع نو

این مسجد در جانب غربی مزار شیخ احمد جام واقع شده است که با یک مقصوره چلیپا شکل و شبستان‌های ستون‌دار طرفین صحن، فضایی مذهبی را شکل می‌دهد؛ رواق شرقی این بنا با مسجد عتیق پیوند خورده و ظاهراً تنها بخش قدیمی مسجد گنبد مقصوره بوده که توسط جلال الدین فیروز شاه به سال 846 ه.ق بنیاد شده است.

در بخش خلفی دیوار گنبد خانه کتیبه ای با قلم شیوای ثلث به رنگ سفید بر زمینه‌ای فیروزه‌ای بر جای مانده که حاوی نام معمار بنا و تاریخ ساخت آن است.

مسجد کبود گنبد

مسجد کبود گنبد با ۹۰۰ سال قدمت یکی از جاذبه‌های مذهبی، فرهنگی و تاریخی شهرستان کلات، در فاصله حدود 200 متری شرق عمارت خورشید است که شامل چهار ایوانی است و به دلیل رنگ کاشی‌های لاجوردی گنبد آن، کبود گنبد نامیده می‌شود.

این بنا شامل میانسرا، گنبد خانه، چهار ایوان، هشتی، شبستان تابستانی و زمستانی، غرفه‌ها و حجره‌ها در اطراف حیاط و حوض آب مستطیل شکل است که دارای فواره بوده و از مجموعه بناهایی که به مسجد متصل بوده تنها حمام در ضلع شمال باختری باقی مانده است.

احتمالاٌ در این مکان ابتدا آرامگاهی متعلق به دوره ایلخانی وجود داشته که ساختار مسجد در دوره‌های بعد، از آن تبعیت کرده است و در حال حاضر بنای فوق به منزله شبستانی در کنار ایوان شرقی مسجد قرار دارد و گنبد رفیع دو پوششه مسجد بر فراز شبستان خودنمایی می‌کند.

این مسجد که به سبک اصفهانی و با مصالح آجر و گچ ساخته شده است، در دوره‌های مختلف گسترش یافته و ترمیم شده و زیبایی آن مرهون کاشی‌های رنگی است که در تزیینات آن به چشم می‌خورد.