عامهپسند بودن؛ ویژگی تفسیر آیتالله میردامادی است/ رهبر معظم انقلاب؛ بنیانگذار تفسیر سیستمی ـ تمدنی
گروه اندیشه: معاون وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی ابراز کرد: آیتالله سید هاشم میردامادی نجفآبادی(ره) مروج سبکی از تفسیر روایی در حوزه علمیه مشهد بودند که خواص و عوام بتوانند از تفسیر قرآن بهره ببرند.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از خراسان رضوی، دکتر سیدعباس صالحی، معاون فرهنگی وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، صبح امروز، 27 فروردینماه در دومین همایش «تفسیر و تفسیرنگاری حوزه علمیه خراسان در سده اخیر» و «یادواره آیتالله سید هاشم میردامادی نجفآبادی(ره)» که در مشهد برگزار شد، در مورد سیر تحول و تطور در خراسان ابراز کرد: خراسان و حوزه علمیه آن قطب علمی تشیع و جهان اسلام بوده است لذا یکی از ویژگیهای خراسان این است که پشتوانهای برای علوم اسلامی قرآنپژوهی به شمار میرود.
مراحل تاریخی تفسیر در حوزه خراسان
وی ادامه داد: در حوزه تشیع و جایگاه خراسان چند مرحله تاریخی را میتوان در قرآنپژوهشی و عمدتا تفسیر برشمرد که مرحله اول آن از دوران غیبت تا عصر صفویه، دوره دوم از صفویه تا قرن 14 و مرحله سوم بعد از قرن 14 است.
صالحی افزود: در فضای غیبت تا صفویه نقش قابل توجهی برای خراسانیهایی که در این جایگاه قرار داشتند و به دیگر نقاط رفتند، مشاهده میکنیم که از برجستهترین آنها میتوان به شیخ طوسی یکی از علمای شیعی نظریهپرداز در علوم قرآنی و اسلامی و از جمله تفسیر اشاره کرد.
معاون فرهنگی وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی با بیان اینکه شیخ طوسی در منطقه طوس متولد و سپس به بغداد رفت، اظهار کرد: وقتی شیخ طوسی به آن منطقه وارد میشود، حدود 23 سال سن داشته و در کنار شیخ مفید رشد و نمو میکند با این حال ریشه علمی وی به خراسان برمیگردد به طوری که در بغداد آثار وی به برجستهترین منابع شیعه تبدیل میشود.
وی اضافه کرد: بعد از شیخ نیز بزرگانی مانند عطار نیشابوری که از شاگردان شیخ طوسی بودهاند، در این منطقه رشد میکنند که نقش قابل توجهی در انتقال قرآنپژوهی داشتهاند.
شیخ ابوالفتوح رازی؛ از مفسران منطقه خراسان
صالحی، شیخ ابوالفتوح رازی را از دیگر مفسران منطقه خراسان دانست و عنوان کرد: بعد از آن جلوتر که میآییم، به تفسیر طبرسی به عنوان امینالاسلام میرسیم؛ او نیز متولد منطقه بیهق سبزوار است و نقش مهمی در بحث تفسیری حوزه مشهد و حتی کل جهان اسلام داشته است.
وی با بیان اینکه شاگردان شیخ طبرسی در حوزه مشهد قابل توجه هستند، اظهار کرد: افرادی مانند ابن شهر آشوب و قطب راوندی نمونهای از این شاگردان هستند که در ادامه این مسیر در انتشار اندیشههای تفسیری و پژوهشهای قرآنی در منطقه خراسان تأثیرگذار بودهاند.
وی با اشاره به مرحله دوم جایگاه خراسان در قرآنپژوهی و به ویژه تفسیر از صفویه تا قرن 14 اضافه کرد: صفویه نقش مهمی در استحکام و تحکیم علوم قرآنی از جمله تفسیر داشته که در این زمینه سلسله تبارشناسی قرآنپژوهی در خراسان و به ویژه در جهان تشیع مهم است.
صالحی، دوره سوم را از قرن 14 به بعد دانست و گفت: در این دوران خراسانیهایی داریم که از حوزه خراسان بیرون رفته اما رگههایی از تفکر تفسیری این منطقه را داشتهاند، به عنوان نمونه میتوان به تفسیر مواهبالرحمن فی تفسیر القرآن سیدعبدالاعلی سبزواری اشاره کرد که ریشههایی از این منطقه در تفسیر سبزواری به چشم میخورد.
قرن 14؛ زمان پیدایش رویکردهای جدید تفسیری در حوزه علمیه خراسان
وی با بیان اینکه در حوزه قم و تهران نیز شهید آیتالله مرتضی مطهری حضور داشته است، البته مدتی را نیز در مشهد بوده که از حوزه تفسیری این منطقه نیز بهره برده است، اضافه کرد: در قرن 14 در حوزه خراسان، شاهد رویکردهای مبارکی در حوزه قرآن هستیم که برخی در ادامه دورههای قبلی بودهاند اما چند رویکرد خاص را نیز در 100 سال اخیر مشاهده میکنیم.
وی، رویکرد اول را رویکرد موضوعی به قرآن دانست و ابراز کرد: در آثار مهدی اصفهانی و مکتب خراسان شاهد تفسیرهای موضوعی در این زمینه هستیم که بیان الفرقان سید مجتبی قزوینی نمونهای در این خصوص به شمار میرود.
معاون فرهنگی وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی با بیان اینکه رویکرد دوم، علمی و اجتماعی است، اظهار کرد: در واقع همه علوم جدید در فضای قرن 14 شکل میگیرد و فضای اجتماعی موجب تألیف تفسیرهای علمی و اجتماعی شده است که تفسیر نوین محمدتقی شریعتی، یک تفسیر اجتماعی محسوب میشود.
وی، رویکرد سوم را تفسیر نظاممند عنوان کرد که این نگاه را در دیدگاه رهبر معظم انقلاب در حوزه تفسیر میتوان یافت و ادامه داد: نمونهای از این تفسیر در سال 47 در جلسات تفسیر حوزه و محافل دانشجویی بیان شده است زیرا این نگاه یک نگاه نظاممند بوده و به دنبال احیا و بازسازی جدید است.
رویکرد سیستمی به قرآن در حوزه تفسیر مبنای تمدن سازی نوین است
وی با بیان اینکه نمونه دیگری از تفسیر رهبر معظم انقلاب در سال 92 به چاپ رسیده است، اظهار کرد: بر اساس این رویکرد، باید با یک نگاه سیستمی به قرآن نگریست تا این کتاب مبنای تمدنسازی نوین قرار گیرد که این رویکرد در ایران و به ویژه جهان تشیع کم نظیر و قابل توجه است.
وی نگاه چهارم را رویکرد اجتماعی عمقی و عامهگرا دانست و افزود: در این نگاه به گونهای تفسیر میکنند که تودههای مردم نیز بتوانند در کنار علما از آن بهرهمند شوند که تفسیر خلاصةالبیان مرحوم میردامادی نمونهای از آن است.
وی اضافه کرد: مرحوم میردامادی در جلسات قرآن خود در مسجد گوهرشاد، آیات این کتاب الهی را بدین شکل و با حضور مردم جهت بهرهمندی همگانی تفسیر میکردند.
اجتهاد روایی؛ ویژگی تفسیر خلاصةالبیان
وی با بیان اینکه این سبک برای خودش نیازمند واکاوی دقیقی است، گفت: ویژگی این سبک اجتهاد روایی است و به جهت وجود روایات برای زینت دادن آن، مردم از آن بیشتر تأثیر میپذیرند.
وی در نهایت به دو رویکرد تفسیری جدید در حوزه خراسان اشاره کرد و یادآور شد: در یک رویکرد شاهد نگاه سیستمی ـ تمدنی به قرآن هستیم که بنیانگذار آن رهبر معظم انقلاب است، این رویکرد نشان میدهد چطور باید مفاهیم را نوسازی کرد؛ در رویکرد دوم یعنی همان تفسیر عامهپسند به دنبال آن هستیم تا قرآن را به گونهای عرضه کنیم که خواص و عوام در کنار یکدیگر از آن بهره ببرند.
