اوضاع آب در دشت مشهد بحرانی است/ سهم زائران از کجا تأمین میشود؟
گروه اجتماعی: نگاه کوتاهی به وضعیت آمار ارائه شده از طرف مسئولان مختلف در رابطه با بحران آب در منطقه دشت مشهد، به وضوح بیانگر خطر پیشرو برای آینده پایتخت معنوی ایران است که علاوه بر مجاوران، برای تشرف میلیونی زائران نیز آیندهای ناخوشایند را رقم میزند.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از خراسان رضوی، نگاه کوتاهی به وضعیت آمار ارائه شده از طرف مسئولان مختلف در رابطه با بحران آب در منطقه دشت مشهد، به وضوح بیانگر خطر پیشرو برای آینده پایتخت معنوی ایران است، آینده ناخوشایندی که هر روز با سرعت بیشتری به استقبال آن میرویم.
تصور کنید روزی در خانهتان را میزنند و متکدی که در آستانه در است، از شما پول یا کالا نمیخواهد، بلکه تنها میگوید: یک لیوان آب لطفا! شاید این حالت، وضعیت چند دهه بعد در مشهد باشد.
مشهد در 30 تا 40 سال آینده شاهد پدیده کمآبی خواهد بود تا حدی که دشت مشهد به دلیل اضافه برداشت در نقاط مختلف بین 10 تا 20 سانتیمتر در سال در حال نشست است، این رخداد باعث خسارتزدن به ساختمانها، لولهها و جادهها، عدم امکان بازیافت آب، شورشدن آب زیرزمینی، افزایش هزینه برداشت از آبهای زیر زمینی و در نهایت حذف دشت مشهد میشود، رخدادی که اگر جدی گرفته نشود وضعیت آب پایتخت معنوی ایران را با بحران مواجه میکند.
خط قرمز شرایط دشت مشهد
اگر این بحران در همین سالها که هنوز به خط قرمز شرایط دشت مشهد و کمآبی حاد نرسیدهایم، حل نشود دیگر نمیتوان سالهایی نه چندان دور را نه تنها برای ساکنان این خطه از خورشید بلکه برای زائرانی که به حرم رضوی مشرف میشوند، پیشبینی کرد.
کامران داوری، مسئول کارگروه تخصصی آب، کشاورزی و محیط زیست اتاق فکر خراسان رضوی در گفتوگو با خبرنگار ایکنا در رابطه با وضع بحرانی دشت مشهد گفت: با وجودی که تجدیدپذیری منابع آب در دشت مشهد، 800 میلیون مترمکعب است، اما در حال حاضر علاوه بر برداشت کل این میزان، به مقدار 150 میلیون مترمکعب آب اضافه هم از منابع زیرزمینی برداشت میکنیم.
وی با بیان اینکه میزان مصرف به تجدیدپذیری آب در این دشت 123 درصد است، ابراز کرد: طبق برآوردهای مصوبه شورای عالی آب کشور، میزان آن باید 75 درصد کل آب تجدیدپذیر باشد، با این احتساب میزان مصرف فعلی ما 350 میلیون مترمکعب بیشتر از حد استاندارد است.
داوری در رابطه با این اضافه مصرف بیان کرد: ما برای رسیدن به حد صحیح مصرف یا باید 30 درصد توسعه را کاهش دهیم و یا به طریقی با افزایش بهرهوری یا بازچرخانی آب و غیره این مازاد مصرف را کم کنیم.
وی بزرگترین اشکال نشست دشت مشهد و اضافه برداشت از آن را اتمام ذخایر زیرزمینی دانست و بیان کرد: این سفره زیرزمینی یک ذخیره استراتژیک خدادادی است و اگر نابود شود در زمانهای خشکسالی شدید با مشکلات بسیار شدیدتری مواجه میشویم؛ شاید یکی از عواملی که باعث میشود مردم به پدیده کمآبی توجه لازم را نداشته باشند، عدم باور به احتمال بروز این خطر است.
60 میلیون روز ـ نفر آب؛ سهم سالانه زائران و مجاوران حریم رضوی
مشهد سالانه علاوه بر استفاده معمول شهروندان، شاهد حضور میلیونی زائرانی از اقصی نقاط کشور و جهان است که اگر به طور متوسط سالانه 20 میلیون زائر در این شهر حضور یابند و میانگین ماندگاری هر زائر در شهر سه روز باشد، در سال 60 میلیون روز ـ نفر آب بیشتر از جمعیت شهر مصرف میشود.
حال با در نظرگرفتن متوسط مصرف روزانه 170 لیتر آب توسط هر فرد، در واقع 10 میلیون مترمکعب آب شرب مازاد نیاز ساکنان شهر باید وارد سیستم آب شهری شود اما باید دید سهم زائران از کجا تأمین میشود، این عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد در رابطه با مسئله موجود گفت: فشار اصلی زائران در مقوله آب بیشتر در بحث آب شرب و بخشهای خاصی که تمرکز زائران در این نقاط بیشتر است، مطرح میشود، در این راستا آبفای مشهد برنامهریزیهای خوبی داشته و هماکنون نیز کارهای خوبی در حال انجام است.
اگر آب به کار رفته در زراعت و صنایع وابسته مستقیم و غیرمستقیم به مسئله گردشگر مذهبی در استان خراسان رضوی را هم به این مقدار آب اضافه کنیم، عدد قابل توجهی میشود.
بر این اساس کمآبی پدیده بسیار مهمی است که زاییده عوامل متنوعی از جمله کاهش بارندگیها در دهه گذشته، افزایش بیرویه برداشت آب از منابع تجدیدپذیر و غیرتجدیدپذیر، عدم وجود راههای عملی برای کاهش هدررفت آب در کشاورزی و صنعت، عدم توجه مردم به صرفه جویی آب، قرار گرفتن ایران در منطقه خشک و کم باران و ... است.
این خطر زمانی نگرانکنندهتر است که در مقابل همه اخطارها و آماری که از وضعیت موجود و پیشبینیهای آینده ارائه میشود، توجه و همکاری مناسبی از طرف مردم برای صرفهجویی و ذخیره آب در سطوح مختلف دیده نمیشود.
برنامهریزیها باید سریعتر شروع شوند
آرام نگه داشتن وضعیت موجود با درنظر گرفتن اینکه مطالعه و کار بنیادی هم در این عرصه صورت نمیگیرد، بسیار خطرناک است؛ داوری با اشاره به دیرشدن آغاز زمان فعالیتهای عملی در عرصه آب گفت: متأسفانه هنوز در دشت مشهد مطالعاتی که به نام مدل مفهمومی است انجام نشده، تا سفره آب زیرزمینی و مشخصات آن دقیقا شناسایی شده و تخمین دقیقی از زمان غیرقابل مصرف شدن آب این دشت را داشته باشیم.
وی گفت: هم اکنون شورشدن آب این دشت بر اساس نمودارهای شیمیایی تعریف کننده، در حال وقوع است و این شورشدن سالانه از ارزش منابع آبی ما کم کرده و متأسفانه به سادگی هم قابل بازگشت نیست. به طور مثال همین شوری که در حال حاضر اتفاق افتاده است برای بازگشت به حال اولیه حداقل 60 تا 70 سال زمان نیاز دارد.
وی مشکل اساسی را این دانست که اگر به طور متوسط تا 40 سال دیگر همین روند برداشت آب ادامه داشته باشد، سطح آب زیرزمین به شدت پایین میرود، آبهای در دسترس به شدت شور خواهند شد و مشکلات ایجاد شده غیرقابل حل خواهند بود.
چشمانداز 1420 شهر مشهد
با وجودی که هنوز هیچ راهحل کاربردی برای کاهش هدررفت آب شرب ارائه نشده، در کشاورزی و صنعت نیز به عنوان دو بخش پرمصرف آب با این چالش مواجه هستیم زیرا بخش بزرگی از فضای سبز شهری با آب شرب آبیاری میشود، سیستم فاضلاب شهری کارایی کامل ندارد، صرفهجویی و گرانقدر شمردن آب در زندگی مردم تعریف نشده و ما هنوز با همان سرعت به امر توسعه شهری میپردازیم.
مسئول کارگروه تخصصی آب، کشاورزی و محیط زیست اتاق فکر خراسان رضوی، آینده را بسیار ناخوشایند توصیف کرد و گفت: امروزه برداشت ما از آبهای زیرزمینی مشهد یک میلیارد و 100 میلیون مترمکعب است ولی در افق 1420، طبق برآوردهای سازمانهای رسمی یک میلیارد و 750 میلیون مترمکعب خواهد شد.
داوری در رابطه با توسعه پایدار و همکاری مردم به فاصله فعلی مصرف تا استاندارد اشاره کرد و گفت: ما تا رسیدن به شعار روز جهانی آب در سال 2015، که همان «آب و توسعه پایدار» است فاصله بسیار زیادی داریم، و همانطور که گفته شد ما یا باید 30 درصد از توسعهمان را محدود کرده یا دچار تحولی بسیار جدی شویم که این امر نیازمند منابع مالی فراوان یا همکاری جدی تمامی مردم است.
وی اضافه کرد: اگر 75 درصد از آبهای تجدیدپذیر برداشت شود، دیگر نیازی به آبهای زیرزمینی نخواهد بود، از طرفی مازاد آب خروجی از حوزه آبخیز و ورود آن به سفره زیرزمینی میتواند از شورشدن آب زیرزمینی جلوگیری کند و به این ترتیب منابع آب پایدار خواهند ماند.
مردم مشهد باید باور کنند با وجود شرایط خاص حاکم بر شهر مشهد، وقتی یک پنجم کمبود آب کشور مربوط به استان خراسان رضوی است، میبایست با همه توان در بهینه کردن مصرف آب بکوشند لذا از جمله راههای نگهداری و حفظ آب، عدم استفاده از آب شرب در مصارف دیگر است، مسئول کارگروه تخصصی آب، کشاورزی و محیط زیست اتاق فکر خراسان رضوی در این خصوص بیان کرد: در تأمین آب برای شهروندان فارغ از اینکه چه بلایی سر سفره آب زیرزمینی میآید، از 250 لیتر به ازای هر نفر، فقط حدود 5 تا 10 لیتر آب در حد کیفیت شرب نیاز است.
وی با بیان اینکه با هزینههای بسیار بالا حدود 240 لیتر آب دیگر با کیفیت شرب تهیه شده و در مصارفی مانند شستشو و غیره استفاده میشود، ابراز کرد: اگر این مسئله اصلاح شود، میتوان از منابع آبی با کیفیت کمتر برای مصارف مثل شستشو استفاده شود و آبهای با کیفیت بهتر فقط برای شرب برداشت شوند.
همکاری مردم راه کلیدی حل این مشکل است
در آخر اینکه باز هم همه چیز به دست مردم حل میشود، مسئول کارگروه تخصصی آب، کشاورزی و محیط زیست اتاق فکر خراسان رضوی معتقد است: امیدوارم هرچه سریعتر یک اجماع مردمی شکل بگیرد که خود مردم به راهحل بهتری در این مسائل برسند زیرا اگر آنها اقدامی انجام دهند، نیاز به منابع مالی زیادی هم نخواهد بود، و فقط لازم است مردم در این زمینه احساس مسئولیت کنند.
این کار باید هرچه سریعتر شروع شود چون فرایندی زمانبر است و اگر این اجماع امروز شروع شود، حداقل 15 سال زمان نیاز دارد تا به شکل کامل و نهایی خود برسد.
