آیین سنتی پخت «شله» در مشهدالرضا/ نذری با طعم ارادت به سالار شهیدان
گروه اجتماعی: پخت «شله» یکی از آیینهای سنتی دیرین مشهد است که به عنوان یک غذای سنتی خطه خراسان ثبت ملی شده است و هرساله مردم این شهر در ایام محرم و صفر با همدلی، عشق و ارادتی وصفناشدنی به ساحت اباعبدالله(ع) با پخت آن پذیرای دلهای سوگوار حسینی میشوند.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از خراسان رضوی، محرم وصفر، ماه عزای حضرات آلالله که از راه میرسد به یکباره چهره شهر سیاهپوش می شود و مشهدالرضا در سکوتی غمبار رنگ عزا و ماتم به خود می گیرد. از کوچهپسکوچه های شهر که میگذری بر سردرب خانهها به نشانه ارادت صاحبخانه به ساحت این امام همام پرچم سیاهی آویخته شده است و پیراهنهای مشکی دیگربار غم این مصیبت عظمی را زنده میکند.
در این ایام در جایجای شهر تا چشم کار می کند بساط روضه و تکیه و خیمه عزا و نذری هم برپاست و شاید به فاصله هر 50 متر نوای روحافزای حسین حسین خیمههای عزای اباعبدالله(ع) گوشها را نوازش داده، دلها را روانه صحرای کربلا میکند و بی اختیار اشک را از چشمان رهگذران سرازیر...
نذریهایی که با عشق طبخ میشود
هرکسی درصدد است تا در این روزها در حد بضاعت خود به وجود قدسی مولای مجاهدان و فخر احرار به گونهای ابراز ارادت کند و اندکی شریک غم حضرت مادر شود؛ برخی با برگزاری مجالس روضه و عزا و برخی نیز با پخت نذری و پخش غذای متبرک در بین عزادارن حسینی که در این میان نذریهایی که مردم به عشق سالار شهیدان تهیه و پخش مکنند رنگ و بوی معنوی عجیبی به این ماه میبخشد.
از این رو هر کدام از قومیتهای ایرانی به فراخور رسوم و سنت های دیرین نیاکان خود به پخت انواع مختلفی از خوراکیها و غذاهای نذری از جمله پلوقیمه، پلوعدس، قورمهسبزی و از نوشیدنیها چای، شربت، شیرکاکائو و انواع نوشیدنیهای سرد و گرم علاقه و اهتمام ویژهای نشان میدهند و با توزیع آن در بین عزاداران حضرت سیدالشهدا(ع) و هیئاتی که از مسافتهای دور و نزدیک به مشهدالرضا مشرف میشوند به گرمی از آنان پذیرایی میکنند.
در مشهد مقدس، میعادگاه عاشقان اهلبیت(ع) نیز در ایام سوگواری حضرت اباعبدالله الحسین(ع) در کنار برپایی مجالس عزاداری انواع غذاهای نذری مانند دیگچه، شلهزرد، آش رشته، حلوای سمنو و غذاهایی از این دست برای عزاداران طبخ میشود؛ و اما غذایی که بیش از همه در این ایام در این شهر تناول میشود و همگان اشتیاق خاصی به آن نشان می دهند شله مخصوص مشهد است.
«شله مشهدی»، معروفترین نذر ایرانی که ثبت ملی شده است
سنت شلهپزان که همه ساله همزمان با ایام محرم و صفر در شهر مشهد انجام میشود، به عنوان یک غذای سنتی و میراث فرهنگی و معنوی خراسان و ایران ثبت ملی شده است. شله به عنوان معروفترین نذر ایرانی با قدمت و شهرت بسیار، تنها نذری است که در ماه محرم و صفر به جهت گستردگی و میزان استقبال مردم حرف اول را در مشهد میزند.
بساط دیگهای شله غالبا زمانی برپا میشود که صاحبان دیگ حاجت روا شدهاند یا بیماران با عنایات ویژه حضرت ارباب شفا یافتهاند. معمولا در روستاها و مکانهایی که امکانش باشد شله را بر روی اجاقهای چوبی که با کنده یا همان شاخ و برگ درختان گرم میشود، میپزند تا اصالت و طعم واقعی آن حفظ شود.
در ابتدای پخت این نذری، گوشت، انواع حبوبات، بلغور گندم، برنج، ادویه مخصوص شامل فلفل٬ زنجبیل، زردچوبه٬ دارچین٬ هل٬ ریشه جوزهندی٬ میخک و نمک به عنوان اجزای اصلی شله مهیا شده و در دیگهای مسی بزرگ که میتواند غذای چندصد نفر را تأمین کند، بار گذاشته میشود.
بخشی از گوشتی که برای دیگهای شله استفاده میشود، گوشت قربانی است که در جلوی هیئتهای عزاداری ذبح میشود؛ معمولا در پخت شله از گوشت ریشریش شده گوسفند و گاهی نیز گوساله استفاده میشود.
البته مراحل پخت این نذری بسیار سخت است، زیرا با وسیله مخصوص چوبی که به آن «چمبه» اطلاق میشود آن هم توسط مردان و به ویژه جوانترها که از قوای جسمانی بیشتری برخوردار هستند مرتبا هم زده میشود و کار چمبهزدن همواره با خواندن اذکار خاصی همچون صلوات، روشنکردن شمع، خواندن زیارت عاشورا و دیگر ادعیه و عزاداری همراه است.
سنت شلهپزان؛ مراسمی که همه میتوانند به قدر بضاعت در آن سهیم باشند
این مراسم اختصاص به قشر خاصی ندارد و هرکس در حد وسع خود میتواند در فراهم آوردن بخشی از مواد این غذای نذری کمک و یا تهیه برخی از اقلام آن را تقبل کند؛ همچنین در صورت عدم بضاعت مالی میتوان با یاری رساندن در مراحل آمادهسازی و تهیه این غذا در این نذر معنوی شریک و سهیم شد.
مردم در پای دیگهای شله برای برآوردهشدن حاجات خود و همه مؤمنان تا قبل از طلوع آفتاب که سر دیگها گذاشته میشود، دعا میکنند، تا در نهایت شله کاملا جا افتاده و برای صرف نهار عزاداران اباعبدالله(ع) کاملا آماده شود. باز شدن درب دیگها نیز غالبا با صلوات، ذکر مصیبت و اسپند دودکردن همراه است.
در نهایت وقتی شله نذری آماده شد از میهمانان در وعده نهار پذیرایی به عمل میآید و یا در میان دستههای عزاداری و همسایهها توزیع میشود، در حقیقت هیچ کس بر خوان نعمت سیدالشهداء(ع) توقع دعوت شدن ندارد و از برکات این سفره نورانی بینصیب نمیماند و همگان خود برای تناول این طعام که با نام امام حسین(ع) عجین شده است با اشتیاق حضور مییابند.
یکی دیگر از مواردی که در این سنت دیرینه سرزمین خراسان به چشم میآید همدلی و همراهی دستهجمعی اهالی محله و یا روستا در تهیه و آمادهسازی این نذری معنوی است که با سبک زندگی و سیره امام حسین(ع) نیز همخوانی داشته و در جای خود قابل توجه و ستایش است.
در پایان باید اعتراف کرد که چه بسا بسیاری از این غذاهای نذری را بارها و بارها در منزل پخته و خوردهایم اما آنچه که این غذاهای نذری را از غذاهای منزل متمایز میکند نام و یاد قهرمان بی بدیل حریت و مقاومت در عالم است که جزء لاینفک این نذریها محسوب میشود و معنویت خاصی به این اطعمه می بخشد و میتواند همچون اکسیری، شفابخشِ جسم و جان عزاداران و عاشقان سالار شهیدان باشد.
محبوبه اسدپور
