نگاهی به موقوفه مسجد گوهرشاد/
نامی از بانو گوهرشاد در هیچ خیابانی به چشم نمیخورد
گروه اجتماعی: مسجد گوهرشاد در دوره تیموریان، به دستور بانو «گوهرشادآغا» همسر شاهرخ از پادشاهان تیموری در ضلع جنوبی حرم مطهر امام رضا(ع) بنا شده است این بنا یادگاری است از یک بانو در این سرزمین اما متاسفانه در ميان 300 هکتار از موقوفات بانوگوهرشاد یک خیابان به نام او نیست.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از خراسان رضوی، همواره در جوار گنبد طلایی حرم امام رئوف، علیابنموسیالرضا(ع)، گنبدی پیازی شکل و فیروزهای با نقوشی زردرنگ در زمینه سبزآبی به چشم میخورد؛ بنایی با قدمت بیش از شش قرن که تماشای معماری زیبای آن، هر بیننده اهل ذوقی را به وجد میآورد.
این گنبد زیبا متعلق به مسجد گوهرشاد است که در دوره تیموریان، به دستور بانو «گوهرشادآغا» همسر شاهرخ از پادشاهان تیموری در ضلع جنوبی حرم مطهر امام رضا(ع) بنا شده است و به رواقهای دارالسیاده و دارالحفاظ راه دارد.
این مسجد به دلیل ظرافت و زیبایی کاشیکاری و خط و اسلوب معماری آن از نفیسترین شاهکارهای معماری ایرانی در دوره تیموری است که چهار ایوان با سردرهای مرتفعی دارد که به قرینه در وسط چهار ضلع مجموعه مسجد قامت کشیدهاند و بزرگترین آنها ایوان مقصوره است که با 35 متر طول در ضلع جنوبی صحن واقع شده است.
بنای چنین مسجد بزرگی در زمانی که هنوز حرم مطهر رضوی وسعت چندانی نداشت، نوشتن وقفنامه دقیق و قراردادن موقوفاتی برای اداره این مسجد توسط بانو گوهرشاد نکات مهمی است که در این باره با یکی از محققان و نویسندگان تاریخ و فرهنگ خراسان بزرگ به گفتوگو پرداختیم.
مهدی سیدی، محقق و نویسنده خراسان رضوی در گفتوگو با ایکنا از خراسان رضوی با بیان اینکه وقفنامه غیرمنقول مثل ساخت یک بنا یا وقف یک روستا است که برای آن وقفنامه نوشته میشود، گفت: وقف گوهرشاد قدیمیترین وقفنامه موقوفات غیر منقول خراسان است.
وی افزود: وقفنامه منقول مانند وقف قرآن یا کتابی است که وقفنامه بر روی خود آن نوشته شده است مثل قرآنهایی که وقف حرم مطهر امام رضا(ع) شده و حدود 1000 سال قدمت دارد.
سیدی اظهار کرد: وقفنامه مسجد گوهرشاد در سال 829 هجری قمری نگارش شد و قدیمیترین وقفنامه ایران است و وقفنامهای به عظمت این وقفنامه موجود نیست.
مولف کتاب مسجد و موقوفات گوهرشاد ادامه داد: قدیمیترین وقفنامه آستان قدس از رقبات غیر منقول، وقفنامه فردی به نام خواجه عتیق منشی است که در سال 930 هجری قمری وقف شده است.
وقفنامه گوهرشاد، صدسال قدیمیتر از قدیمیترین وقفنامه آستان قدس رضوی
سیدی با بیان اینکه وقفنامه عتیقی قدیمترین وقفنامه موجود در آستان قدس و یکی از بزرگترین و آبادترین رقبات وقفی آن به شمار میرود، اظهار کرد: روستای مشهور کنهبیست از جمله موقوفات این وقفنامه است.
وی با اشاره به اینکه وقفنامه گوهرشاد، صدسال قدیمیتر از قدیمیترین وقفنامه آستان قدس رضوی است، اظهار کرد: ساخت مسجد جامع گوهرشاد از سال 817 آغاز و در سال 821 به اتمام رسید.
وي به قدمت بيش از 600 ساله مسجد جامع گوهرشاد اشاره و بيان كرد: سال 821 هجري قمري احداث اين بنا تمام شد و تنها هشت سال بعد يعني در سال 829 هجري قمري، بانو گوهرشاد وقف نامه آن را نوشت و موقوفاتی را به آن اختصاص داد.
سيدي با بيان اينكه به جرات میتوانیم بگوییم که اگر از هسته مرکزی حرم علیابنموسیالرضا(ع) بگذریم، هیچ بنایی به قدمت مسجد گوهرشاد نداریم، اظهار كرد: زمانی که گوهرشاد مسجد جامع شهر مشهد را ساخت، حرم امام رضا(ع) 300 یا 400 متر بيشتر وسعت داشت، فقط بقعه مطهر و یک سری بناهای کوچک پیرامونش بود كه اين نشان دهنده عظمت و شكوه مسجد جامع ساخته شده توسط بانو گوهرشاد است.
سيدي ادامه داد: بانو گوهرشاد علاوه بر مسجد جامع، سه رواق دارالسیاده، دارالسلام و دارالحفاظ را ساخت و در مجموع با افزايش وسعت حرم مطهر به بيش از يك هكتار، حرم رضوي را يه يك مجموعه بزرگ تبديل كرد.
وي با بيان اينكه در ايران شرقي از جمله مشهد، هرات، بلخ و بخارا، بنایی به عظمت و شکوه مسجد جامع گوهرشاد نداریم، افزود: يك امتياز موقوفات بانو گوهرشاد اين است كه به رغم وجود موقوفات فراوان در خراسان به ويژه موقوفات کلان آستان قدس رضوی، وقفنامهاي كه او نوشته قدیمیترین وقفنامه خراسان است كه هنوز هم باقي مانده است.
درايت بانو گوهرشاد از ويژگيهاي او است
اين محقق و نويسنده تاريخ و فرهنگ خراسان رضوي درايت بانو گوهرشاد را يكي از ويژگيهاي او عنوان و اظهار كرد: بانو گوهرشاد همسر شاهرخ پسر تيمور لنگ بود؛ معمولا انتظار ما از زن پادشاهي كه قلمرو وسيعي شامل كشورهاي مختلفي از جمله ايران، افغانستان، تركمنستان و ازبكستان دارد و تازه از بدويت وارد تمدن شده، اين است كه به لباس و آرايش و چنين مسائلي بپردازد ولي ميبينيم كه ميآيد و بزرگترين بنا را در مشهد ميسازد.
سيدي در تشريح درايت بانو گوهرشاد تصريح كرد: زماني كه او مسجد جامع مشهد را ساخت، هرات پایتخت كشور بود و آنجا سکونت داشتند و معمولا انسان باید در شهر محل سکونت خود یک بنای بزرگ بسازد، ولي بانو گوهرشاد گویا متوجه بود که مشهد به برکت وجود حرم امام رضا(ع) یک جای امن هست و خواهد بود، از اينرو بزرگترین موقوفه خود را در مشهد ساخت که این نشانه درايت اين بانو است.
وي با بيان اينكه اين مسجد در ابتدا به مسجد جامع مشهد مشهور بود و بعدها به خاطر اينكه توسط بانو گوهرشاد بنا شده بود، به مسجد جامع گوهرشاد مشهور شد، ادامه داد: يك نكته ديگر از درايت اين بانو اينكه براي اداره اين مسجد، موقوفاتي را اختصاص داده است.
سيدي اظهار كرد: بانو گوهرشاد به دليل اينكه در هرات مسجد جامع وجود داشت، در آنجا براي اقامه نماز اعياد قربان و فطر، مصلي ساخت و سپس در مشهد مسجد جامع ساخت كه البته برخلاف ماندگاري مسجد جامع گوهرشاد، مصلايی که در هرات ساخت، صدسال پیش ویران شد و الان فقط دو ـ سه تا از منارههای آن به شكل نیمه برپا و صدمه دیده وجود دارد و خود مصلی خراب شده است.
وي باقي ماندن وقفنامه و رقبات مسجد جامع گوهرشاد پس از گذشت 600 سال را نشانه تنظيم مدبرانه آن عنوان و اظهار كرد: مرحوم عبدالحمید مولوی كه خود و پدرش سالها مسؤل موقوفاات آستان قدس رضوي بودند و وقفنامههای زیادی را از نظر گذرانده است، درباره وقفنامه گوهرشاد گفت: «من هیچ وقفنامهای به پختگی وقفنامه گوهرشاد ندیدهام که همه مسائل در آن دیده، اشاره و ذکر شده است» و به همین سبب است كه تا الان این موقوفه برپا است، یعنی نه تنها رقبهای که ساخته، بلكه وقفنامهاي كه طبق رقبات وقفکرده، پا برجا است و صرف مسجد گوهرشاد میشود.
بانو گوهرشاد، یک شخصیت مدبر، باهوش و انسانی است
نويسنده كتاب «مسجد و موقوفات گوهرشاد» عنوان كرد: گردآوردن این اطلاعات، از بانو گوهرشاد، یک شخصیت مدبر، باهوش و انسانی برای ما تصویر ميكند.
سيدي با بيان اينكه به هر واحد وقفی رقبه میگویند، اظهار كرد: در وقف، موقوفات اگر صرف بنای شایستهای شود، سبب بقای آن ميشود؛ ممکن است کسی موقوفه کلانی داشته باشد و بگوید وقف فقرا کنید و بعد به گونهای از بین برود ولی وقتی صرف بنا شود، تا زماني كه بنا برپا است، آن رقبات هم پا برجا است یعنی مسجد گوهرشاد باعث شده موقوفات آن پابرجا بماند و موقوفات آن باعث ماندگاري مسجد شده است، يعني هر دو همدیگر را تکمیل کردند.
مشهد به عنوان يكي از مهدهاي وقف ايران است
وي از مشهد به عنوان يكي از مهدهاي وقف ايران ياد و بيان كرد: اولين دليل اين است كه افراد زيادي به دليل وجود حرم مطهر امام رضا(ع)، موارد مختلفي را براي مصارف حرم وقف كردند.
وي افزود: بناهاي مختلف ديگري از جمله مدرسههاي بزرگي در مشهد توسط خيران ساخته شد و براي اداره آنها موقوفاتي را اختصاص دادند.
وي اظهار كرد: علاوه بر وقفهای اولادی قابل توجهی كه به ویژه از سادات داریم، در دوره اخیر هم واقفان کلانی مثل حاج حسین ملک داشتیم که موقوفات او کلان و ملی است، اما در میان همه اینها به جرات میشود گفت هیچ واقفی، موقوفات و بناهایی که ساخته به بزرگی مسجد و بناهایی که بانو گوهرشاد ساخته است، نیست و فارغ از اینکه او یک زن یا مرد باشد، یک واقف و خیر یزرگ است.
گلايه از بيحرمتي نسبت به واقفان
محقق و نويسنده تاريخ و فرهنگ خراسان رضوي با ابراز گلايه از بيحرمتي نسبت به واقفان گفت: متاسفانه به واقفان بزرگي همچون بانو گوهرشاد بيحرمتي كرديم كه به عنوان مثال در ميان 300 هکتار از موقوفات بانوگوهرشاد یک خیابان به نام او نیست.
سيدي با تاكيد بر اينكه بايد قدر واقفان را بيشتر بدانيم، افزود: قبل از انقلاب اسلامي يك خيابان به نام بانوگوهرشاد بود كه متاسفانه بعدها اسم آن نیز عوض شد.
این گنبد زیبا متعلق به مسجد گوهرشاد است که در دوره تیموریان، به دستور بانو «گوهرشادآغا» همسر شاهرخ از پادشاهان تیموری در ضلع جنوبی حرم مطهر امام رضا(ع) بنا شده است و به رواقهای دارالسیاده و دارالحفاظ راه دارد.
این مسجد به دلیل ظرافت و زیبایی کاشیکاری و خط و اسلوب معماری آن از نفیسترین شاهکارهای معماری ایرانی در دوره تیموری است که چهار ایوان با سردرهای مرتفعی دارد که به قرینه در وسط چهار ضلع مجموعه مسجد قامت کشیدهاند و بزرگترین آنها ایوان مقصوره است که با 35 متر طول در ضلع جنوبی صحن واقع شده است.
بنای چنین مسجد بزرگی در زمانی که هنوز حرم مطهر رضوی وسعت چندانی نداشت، نوشتن وقفنامه دقیق و قراردادن موقوفاتی برای اداره این مسجد توسط بانو گوهرشاد نکات مهمی است که در این باره با یکی از محققان و نویسندگان تاریخ و فرهنگ خراسان بزرگ به گفتوگو پرداختیم.
مهدی سیدی، محقق و نویسنده خراسان رضوی در گفتوگو با ایکنا از خراسان رضوی با بیان اینکه وقفنامه غیرمنقول مثل ساخت یک بنا یا وقف یک روستا است که برای آن وقفنامه نوشته میشود، گفت: وقف گوهرشاد قدیمیترین وقفنامه موقوفات غیر منقول خراسان است.
وی افزود: وقفنامه منقول مانند وقف قرآن یا کتابی است که وقفنامه بر روی خود آن نوشته شده است مثل قرآنهایی که وقف حرم مطهر امام رضا(ع) شده و حدود 1000 سال قدمت دارد.
سیدی اظهار کرد: وقفنامه مسجد گوهرشاد در سال 829 هجری قمری نگارش شد و قدیمیترین وقفنامه ایران است و وقفنامهای به عظمت این وقفنامه موجود نیست.
مولف کتاب مسجد و موقوفات گوهرشاد ادامه داد: قدیمیترین وقفنامه آستان قدس از رقبات غیر منقول، وقفنامه فردی به نام خواجه عتیق منشی است که در سال 930 هجری قمری وقف شده است.
وقفنامه گوهرشاد، صدسال قدیمیتر از قدیمیترین وقفنامه آستان قدس رضوی
سیدی با بیان اینکه وقفنامه عتیقی قدیمترین وقفنامه موجود در آستان قدس و یکی از بزرگترین و آبادترین رقبات وقفی آن به شمار میرود، اظهار کرد: روستای مشهور کنهبیست از جمله موقوفات این وقفنامه است.
وی با اشاره به اینکه وقفنامه گوهرشاد، صدسال قدیمیتر از قدیمیترین وقفنامه آستان قدس رضوی است، اظهار کرد: ساخت مسجد جامع گوهرشاد از سال 817 آغاز و در سال 821 به اتمام رسید.
وي به قدمت بيش از 600 ساله مسجد جامع گوهرشاد اشاره و بيان كرد: سال 821 هجري قمري احداث اين بنا تمام شد و تنها هشت سال بعد يعني در سال 829 هجري قمري، بانو گوهرشاد وقف نامه آن را نوشت و موقوفاتی را به آن اختصاص داد.
سيدي با بيان اينكه به جرات میتوانیم بگوییم که اگر از هسته مرکزی حرم علیابنموسیالرضا(ع) بگذریم، هیچ بنایی به قدمت مسجد گوهرشاد نداریم، اظهار كرد: زمانی که گوهرشاد مسجد جامع شهر مشهد را ساخت، حرم امام رضا(ع) 300 یا 400 متر بيشتر وسعت داشت، فقط بقعه مطهر و یک سری بناهای کوچک پیرامونش بود كه اين نشان دهنده عظمت و شكوه مسجد جامع ساخته شده توسط بانو گوهرشاد است.
سيدي ادامه داد: بانو گوهرشاد علاوه بر مسجد جامع، سه رواق دارالسیاده، دارالسلام و دارالحفاظ را ساخت و در مجموع با افزايش وسعت حرم مطهر به بيش از يك هكتار، حرم رضوي را يه يك مجموعه بزرگ تبديل كرد.
وي با بيان اينكه در ايران شرقي از جمله مشهد، هرات، بلخ و بخارا، بنایی به عظمت و شکوه مسجد جامع گوهرشاد نداریم، افزود: يك امتياز موقوفات بانو گوهرشاد اين است كه به رغم وجود موقوفات فراوان در خراسان به ويژه موقوفات کلان آستان قدس رضوی، وقفنامهاي كه او نوشته قدیمیترین وقفنامه خراسان است كه هنوز هم باقي مانده است.
درايت بانو گوهرشاد از ويژگيهاي او است
اين محقق و نويسنده تاريخ و فرهنگ خراسان رضوي درايت بانو گوهرشاد را يكي از ويژگيهاي او عنوان و اظهار كرد: بانو گوهرشاد همسر شاهرخ پسر تيمور لنگ بود؛ معمولا انتظار ما از زن پادشاهي كه قلمرو وسيعي شامل كشورهاي مختلفي از جمله ايران، افغانستان، تركمنستان و ازبكستان دارد و تازه از بدويت وارد تمدن شده، اين است كه به لباس و آرايش و چنين مسائلي بپردازد ولي ميبينيم كه ميآيد و بزرگترين بنا را در مشهد ميسازد.
سيدي در تشريح درايت بانو گوهرشاد تصريح كرد: زماني كه او مسجد جامع مشهد را ساخت، هرات پایتخت كشور بود و آنجا سکونت داشتند و معمولا انسان باید در شهر محل سکونت خود یک بنای بزرگ بسازد، ولي بانو گوهرشاد گویا متوجه بود که مشهد به برکت وجود حرم امام رضا(ع) یک جای امن هست و خواهد بود، از اينرو بزرگترین موقوفه خود را در مشهد ساخت که این نشانه درايت اين بانو است.
وي با بيان اينكه اين مسجد در ابتدا به مسجد جامع مشهد مشهور بود و بعدها به خاطر اينكه توسط بانو گوهرشاد بنا شده بود، به مسجد جامع گوهرشاد مشهور شد، ادامه داد: يك نكته ديگر از درايت اين بانو اينكه براي اداره اين مسجد، موقوفاتي را اختصاص داده است.
سيدي اظهار كرد: بانو گوهرشاد به دليل اينكه در هرات مسجد جامع وجود داشت، در آنجا براي اقامه نماز اعياد قربان و فطر، مصلي ساخت و سپس در مشهد مسجد جامع ساخت كه البته برخلاف ماندگاري مسجد جامع گوهرشاد، مصلايی که در هرات ساخت، صدسال پیش ویران شد و الان فقط دو ـ سه تا از منارههای آن به شكل نیمه برپا و صدمه دیده وجود دارد و خود مصلی خراب شده است.
وي باقي ماندن وقفنامه و رقبات مسجد جامع گوهرشاد پس از گذشت 600 سال را نشانه تنظيم مدبرانه آن عنوان و اظهار كرد: مرحوم عبدالحمید مولوی كه خود و پدرش سالها مسؤل موقوفاات آستان قدس رضوي بودند و وقفنامههای زیادی را از نظر گذرانده است، درباره وقفنامه گوهرشاد گفت: «من هیچ وقفنامهای به پختگی وقفنامه گوهرشاد ندیدهام که همه مسائل در آن دیده، اشاره و ذکر شده است» و به همین سبب است كه تا الان این موقوفه برپا است، یعنی نه تنها رقبهای که ساخته، بلكه وقفنامهاي كه طبق رقبات وقفکرده، پا برجا است و صرف مسجد گوهرشاد میشود.
بانو گوهرشاد، یک شخصیت مدبر، باهوش و انسانی است
نويسنده كتاب «مسجد و موقوفات گوهرشاد» عنوان كرد: گردآوردن این اطلاعات، از بانو گوهرشاد، یک شخصیت مدبر، باهوش و انسانی برای ما تصویر ميكند.
سيدي با بيان اينكه به هر واحد وقفی رقبه میگویند، اظهار كرد: در وقف، موقوفات اگر صرف بنای شایستهای شود، سبب بقای آن ميشود؛ ممکن است کسی موقوفه کلانی داشته باشد و بگوید وقف فقرا کنید و بعد به گونهای از بین برود ولی وقتی صرف بنا شود، تا زماني كه بنا برپا است، آن رقبات هم پا برجا است یعنی مسجد گوهرشاد باعث شده موقوفات آن پابرجا بماند و موقوفات آن باعث ماندگاري مسجد شده است، يعني هر دو همدیگر را تکمیل کردند.
مشهد به عنوان يكي از مهدهاي وقف ايران است
وي از مشهد به عنوان يكي از مهدهاي وقف ايران ياد و بيان كرد: اولين دليل اين است كه افراد زيادي به دليل وجود حرم مطهر امام رضا(ع)، موارد مختلفي را براي مصارف حرم وقف كردند.
وي افزود: بناهاي مختلف ديگري از جمله مدرسههاي بزرگي در مشهد توسط خيران ساخته شد و براي اداره آنها موقوفاتي را اختصاص دادند.
وي اظهار كرد: علاوه بر وقفهای اولادی قابل توجهی كه به ویژه از سادات داریم، در دوره اخیر هم واقفان کلانی مثل حاج حسین ملک داشتیم که موقوفات او کلان و ملی است، اما در میان همه اینها به جرات میشود گفت هیچ واقفی، موقوفات و بناهایی که ساخته به بزرگی مسجد و بناهایی که بانو گوهرشاد ساخته است، نیست و فارغ از اینکه او یک زن یا مرد باشد، یک واقف و خیر یزرگ است.
گلايه از بيحرمتي نسبت به واقفان
محقق و نويسنده تاريخ و فرهنگ خراسان رضوي با ابراز گلايه از بيحرمتي نسبت به واقفان گفت: متاسفانه به واقفان بزرگي همچون بانو گوهرشاد بيحرمتي كرديم كه به عنوان مثال در ميان 300 هکتار از موقوفات بانوگوهرشاد یک خیابان به نام او نیست.
سيدي با تاكيد بر اينكه بايد قدر واقفان را بيشتر بدانيم، افزود: قبل از انقلاب اسلامي يك خيابان به نام بانوگوهرشاد بود كه متاسفانه بعدها اسم آن نیز عوض شد.
