نگاهی به هنر پردهخوانی کاشمر با 300 سال قدمت
گروه شهرستانها: هنر پردهخوانی قدمت زيادی در ايران دارد و در گذشته مردم نيز علاقه زيادی به تماشای این هنر از خود نشان میدادند اما متأسفانه اين هنر ارزشمند چند صباحی است که در جامعه کمرنگ شده است.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از خراسان رضوی، نقاشی پردههای مذهبی، بخش مهمی از نقاشیهای سبک هنر عامه است که به ويژه در اواخر عصر قاجار در قهوه خانههای شهرهای بزرگ رونقی يافت و به «نقاشی قهوه خانه» معروف شد، زیرا موضوع اين نقاشیها اغلب مذهبی بود و به شهادت امام حسين(ع) و يارانش در کربلا ارتباط داشت، «نقاشی کربلا» را برای اين نوع نقاشی مناسبتر میدانند از استادان نقاشی که پرده درويشی میکشیدند، حسين همدانی و کاشانی شهرت بيشتری داشتند.
با این حال به رغم اینکه این هنر ارزشمند در منطقه کاشمر از قدمت بسیار بالایی برخوردار است اما طی یک سال اخیر منسوخ شده و دیگری نامی از آن برده نمیشود، متأسفانه این هنر ایرانی_ اسلامی به فراموشی سپرده شده و دیگر از آن فراگیری و استقبال سابق برخودار نیست.
مرشد قاسم دانشپژوه را میتوان آخرین نسل پردهخوانهای کاشمر دانست، پیرمردی که به عشق این هنر تا یک سال قبل به این سو و آن سو میرفت و پردهخوانی را اجرا میکرد. پدر مرشد دانشپژوه سالهاست که فوت کرده اما پردهها و چوبدستش را به فرزند خلف خود سپرده است، آنچه پیش روی شماست ماحصل گفتوگویی با این هنرمند در خصوص هنر ارزشمند پردهخوانی است.
چگونه با هنر پردهخوانی آشنا شدید؟
پدر من که یکی از پرده خوانها و اهل راور کرمان بود، قبل از انقلاب از کرمان به مشهد و برخی شهرهای دیگر زائر میبردند و خودش هم در جلوی قافله چاوشخوانی میکرد.
یادتان هست که چه اشعاری خوانده میشد؟
ای شاه کربلا به فدای سرت شوم قربان خاک پای علی اکبرت(ع) شوم
یک بار دیگرم به خدا دارم آرزو آیم به کربلا و گدای درت شوم
چه کربلاست که آدم به هوش میآید صدای ناله زینب(س) به گوش میآید
صدای زاری زینب(س) و ناله طفلان دلم به حالت اصغر(ع) به جوش میآید
وقتی به مشهد میرسیدیم در اطراف حرم مطهر امام رضا(ع) کاروانسراهایی بود که یکی از آنها سمت بست ته خیابان کاروانسرای «صالح» بود که شبی 5 قرون کرایه میدادیم، در کنار این کاروانسرا پرده خود را نصب و مراسم را اجرا می کریدم من از 5 سالگی در کنار پدرم پردهخوانی را اجرا میکردم.
شماهم کرمانی هستید؟
نه، بعد از اینکه پدرم زائرانی از کرمان به فردوس، خلیلآباد، کاشمر و مشهد میبرد در یکی از سفرها در خلیلآباد ازدواج میکند و در همان جا میمانند.
چند سال است که به اجرای این هنر میپردازید؟
از 5 سالگی در کنار پدرم شروع به پردهخوانی کردم و الان حدود 70 سال است که در منطقه پردهخوانی میکنم البته از یک سال قبل به علت کسالت جسمی دیگر توان اجرا ندارم.
این هنر درآمد خوبی داشت که تنها به همین کار مشغول بودید؟
نه هیچ درآمد چشمگیری ندارد تنها 70 سال به وصیت پدرم عمل کردم چون از من خواسته بود که راهش را ادامه بدهم و نگذارم پردهخوانی به فراموشی سپرده شود.
پردهخوانی هنر خاصی است؟
پردهخوانی، نوعی نمایشِ مذهبی است در این نمایش کسی با عنوان «پردهخوان» از روی تصویرهایِ منقوش بر پرده، مصائب اولیای دین، بهویژه اولیای مذهب شیعه را با کلام آهنگین روایت میکند. در واقع پردهخوانی گونه نمایشی و آیین مذهبی است که ریشه آن به مسائل اسلامی مرتبط میشود، شخصیتهای کربلا را بررسی میکند که با نقاشیهای برجسته و تصویرهای بزرگتر و برخی قصهها در اطراف پرده، شخصیتهای مختلف را نشان میدهند.
پردهخوانی چگونه به وجود آمد؟
قبل از پردهخوانی نقالی بود که قصص و مسائل را در قهوهخانهها نقل میکردند، با ورود اسلام به ایران هنر نقالی به خصوص موسیقی فروکش کرد به همین خاطر نقالها موسیقی را با این هنر نقالی تلفیق کردند که با تلفیق این دو، .نوعی نقالی به نام پردهخوانی به وجود آمد
پرده خوانی چه زمانی به اوج خود رسید؟
پردهخوانی در دوران صفویه رشد کرد، در واقع دوران صفویه و قاجاریه را میتوان اوج رسیدن پردهخوانی در ایران دانست، ولی بعد از دوره قاجاریه این هنر به راحتی جز گونههای نمایشی قرار گرفت.
خود پرده نقالی مشخصات خاصی دارد؟
تمامی پردههای نقالی 1.5 متر در سه متر هستند، به رغم اینکه اصل پرده نقالی متشکل از 72 قصه است اما به مرور قصهها و افسانههای دیگری به آن اضافه شد مثلاً جوانمرد قصاب در کربلا نبوده اما به گونهای در پردهخوانی نهفته شده که در پایان به کربلا میرسد و این موجب شده برخی پردهها همانند پردهخوانی من دارای 444 صورت یا قصه باشد. هر صورت یک داستان و تاریخی دارد که اصل آن قصهها مربوط به حماسهسازان حادثه کربلا است.
پردههای نقالی بر چه اساسی کشیده میشدند؟
ابتدا قصهها را جمعآوری میکردند و براساس ذهنیت شخصیتها به اولیاء و اشقیاء تقسیم میشد، در پردهخوانیها فقط دو نوع شخصیت هستند یا افراد بد که همان اشقیاء هستند یا خوبان که امام حسین(ع) و حضرت ابوالفضل(ع) که صورتهای این افراد نورانی و به صورت اشقیاء خیلی توجه نمیشود. در واقع افراد با آگاهی کامل افسانهها یا قصههای شفاهی را با ادبیات کتبی ادغام کردند و صورتکهایی را کشیدهاند.
پردههای شما مربوط به چند سال قبل است؟
اکنون چهار پرده دارم که مربوط به بیش از 80 سال قبل هستند.
این پردهها را افراد خاصی میکشیدند؟
پردهها به قلم معروف هستند، بهترین پردهای که اولین اثر ماندگار است قلم همدانی است که پرده من هم توسط همین نقاش کشیده شده و کاشانی هم از دیگر افرادی هستند که پردهها را آماده میکردند.
پردهخوانی توسط چه کسی به منطقه کاشمر آمد؟
تا جایی که من اطلاع دارم این هنر سینه به سینه گشت که پدر من هم یکی از آنها بود و در ادامه به من رسید البته جد من چاوشخوان بوده ولی پدرم پردهخوان شد که من هم پردهخوانی را ادامه دادم.
اجرای پردهخوانی روش خاصی دارد؟
نقال یا پردهخوان قصهها را با موسیقی و آهنگ و نظم خاص خود روایت میکند. روایت پردهها به دو صورت است یا زینتی یا طوماری، وقتی تزئینی باشد پرده نصب میشود ولی طوماری بخواهند روایت کنند قصه مبتنی بر پرده است.
افراد برای پردهخوانی سواد خاصی باید داشته باشند؟
بله، باید با مقتل، موسیقی و شیوه اجرای نقالی که یک نمایش قهوهخانه است آشنا بوده و اجرای درست آن را بدانند.
پردهخوانها چوبی هم در دست دارند کاربرد خاصی دارد؟
این چوبک که در دسشتان است و به آن «مطرق» میگویند در واقع ابزاری است که به راحتی کمان یا نیزه میشود و پردهخوان باید بلد باشد با آن چگونه کار کند این چوب یا مطرق ابزار تمام حماسهها، دلاوری و جنگی است. در واقع چوبی که در دست دارند برای تاکید کردن بوده که حساب شده بر روی شخصیتهای پرده میگذارند.
چرا اغلب پردهخوانها دراویش هستند؟
چون اکثر نقالان پوشش خاصی داشتند و همه را به دین اسلام دعوت میکردند به مرور پوششی به خود گرفتند که احساس میشد این روش پردهخوانی منسوخ شده در اکثر نقاط ایران دراویش نقالخوانی یا پردهخوانی میکنند که بهترین سر دسته اینها درویش بلبل قزوینی است.
قبل شروع پردهخوانی اغلب حرفها و جملاتی گفته میشود چه چیزهایی است؟
زمانی که پردهخوان پرده را به دیوار نصب میکند قبل از شروع قصه پند میدهد، از شرعیات و مسائل روز حرف میزند، نصیحت میکند و شعر میگوید به نوعی یک منبری میشود و برای جوانها از مسائل ازدواج و خانواده حرف میزند در واقع خود پرده حربهای است برای گفتن مسائل خاص.
این هنر در روزگار حاضر دیگر آن غنای گذشته را ندارد. راهی برای برگشت به روزهای اوج آن وجود دارد؟
متأسفانه در منطقه ما هنر پردهخوانی به دلیل عدم حمایت از بین رفته از سویی پردهخوانها هم قصهها را به روز نکردهاند مردم هم استقبالی ندارند از سویی باید گفت که مسئولان فرهنگی برای زنده نگهداشتن این هنر کاری نکردهاند و نتوانستهاند با نگاههای متفاوت این رشته را احیاء کنند.
شاید اکنون در منطقه خراسان 10 پردهخوان که فعال هستند بیشتر نداشته باشیم. از سویی وزارت فرهنگ و ارشاد باید نگاه ویژه به این گونه نمایش آیینی و مذهبی داشته باشد و به هر شکل ممکن در جشنوارهها و به روشهای مختلف این هنر را احیا کند تا جوانها به سمت نقالی و پردهخوانی بیایند و این گونه نمایش را زنده نگهدارند.
باید این را هم گفت که پردهخوانی تنها گونه نمایشی است که به راحتی و مستقیم با تماشاچی ارتباط برقرار میکند و میتوانند به صورت بداهه مسائل روز را در کمترین زمان به جوانها ارائه دهد.
قدمت این هنر در منطقه چند سال است؟
پردهخوانی حداقل 300 سال در منطقه قدمت دارد ولی عملاً از بین رفته و چون منبع درآمد این افراد از راه پردهخوانی است کسی نه استقبال و نه حمایت میکند.
بعد از شما کسی هست که این هنر را ادامه دهد؟
متأسفانه هیچ کدام از فرزندان من تمایلی به ادامه این کار ندارند و بعد از من کسی نیست هنر پردهخوانی را زنده نگهدارد.
در هر بار که پردهخوانی میکردید مطلب خاصی گفته میشد؟
وقتی جمعیت زیاد بود از متوکل بنی عباس پردهخوانی میکردم وقتی بانوان بودند از بی بی حضرت زینب(س) و ام البنین(س) پرده میخواندم.
مردم شما به چه نام خاصی میشناختند ؟
اغلب من را مرشد قاسم صدا میزنند.
خرافات هم وارد این هنر شد؟
نه خوشبختانه پرده خوانها وارد این مسائل نشدند چون نمایشی است که خودشان راوی هستند و مسائل دینی و مذهبی را نقل میکنند به همین خاطر اول پند و اندرز میدهند و نصیحت میکنند به نوعی هدف دارند مثل نمایشهای تعزیه نیست که هر کس خودش را نشان دهد و شعر بداهه بخواند، پرده خوانها اصل قصه را با توجه به شخصیتهای درج شده در پرده بیان میکنند.
به رغم اینکه پردهخوانی یک نمایش آئینی است اما پردهخوانها با یکسری نامهربانیها مواجه هستند و اجازه اجرا در هر مکان و به خصوص مذهبی را ندارند چرا؟
به خاطر وضعیت فعلی است، در شهر جایگاه مخصوصی برای پردهخوانی نداریم و نداشتیم در میادین تفریحی و زیارتی مثل ما افراد دیگری همانند پهلوانها و بساطیها هستند به نوعی با هم قاطی شدیم، از سویی چون بلندگو داریم و نوعی مزاحمت محسوب میشود اگر بخواهیم از محیط فاصله بگیریم مردم به سمت ما نمیآیند. باید گفت یک ناهماهنگی وجود دارد وگرنه بودن هنر لازم است حتی اگر با نصب پرده 20 نفر جمع شوند.
