عدل و احسان، لازمه اخلاقی شدن فرد و جامعه است

یوسف نجفی، استاد دانشگاه آزاد اسلامی واحد خوراسگان اصفهان در گفت‌وگو با خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از اصفهان، با اشاره به آیه 90 سوره مبارکه نحل «انَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسانِ وَ إِيتاءِ ذِي الْقُرْبى وَ يَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْكَرِ وَ الْبَغْيِ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ»، اظهار کرد: این آیه فراخوان الهی به عدل و احسان و مفهوم آن، یک دستور جامع برای ساختن فرد و اجتماع است.

وی با بیان اینکه عدل در موضع فردی به معنای اجتناب از افراط و تفریط و تن دادن به اعتدال در گفتار، اندیشه و رفتار است، افزود: آسیب‌های فردی برخاسته از همین افراط‌ها و تفریط‌هاست، حتی نزاع‌ها و وجود مکاتب مختلف تاریخی در حوزه اعتقادات بشر به خاطر فاصله گرفتن از اعتدال است. نمونه آن در تاریخ اسلام تفکرات گروه‌هایی مثل اشاعره و معتزله هستند که اگر قائل به جبر و اختیار مطلق شدند، به علت عدم رعایت صفت عدل بوده و یا مکاتب غربی مثل ایده‌آلیسم که معتقد به پرورش‌های ذهنی صرف در انسان می‌باشند، نتیجه فاصله گرفتن از همین دستور قرآنی است.

این استاد دانشگاه بیان کرد: عدل در موضع اجتماعی، معنای انصاف به خود می‌گیرد که از سخت‌ترین امورات همین رعایت انصاف با مردم است. بروز اجتماعی عدل، انصاف با دیگران را معنا می‎دهد. انصاف در همه شقوق جامعه از جمله ارتباط میان حاکم و مردم، نظام آموزشی، بازار، اقتصاد و ... جاری می‌باشد؛ برای مثال اگر انسان در برخورد و قضاوت‌هایش با دیگران انصاف داشته باشد، این  به معنای توجه به بعد اجتماعی عدل در رفتار انسان است.
نجفی افزود: در تعریف عدل گفته‌اند، هر چیزی را در جای مناسب خود نهادن و حق هر صاحب حقی را به او اعطا نمودن؛ لذا در قرآن صلاح فرد و جامعه در کنار یکدیگر در نظر گرفته می‌شود و تا زمانی که بستر اجتماعی فراهم نباشد، تلاش فردی به طور کامل و شایسته نتیجه نمی‌دهد و از طرفی تک تک افراد جامعه هستند که خیر و صلاح جامعه را رقم می‌زنند.

وی اظهار کرد: در آیه 90 سوره مبارکه نحل در کنار «عدل»، واژه «احسان» نیز آمده است، به این معنا که همیشه امورات انسان در جامعه بر اساس عدل و تکلیف نمی‌گذرد، بلکه در قرآن فراتر از آن، یعنی«احسان» در کنار «عدل» منظور شده است. اگر جامعه تنها با قوانین سخت اداره شود، لطفی ندارد، اما زمانی که احسان در کنار عدل قرار گیرد، بحث ایثار مطرح می‌شود؛ لذا نمی‌توان همه امورات انسان‌ها را بدون در نظر گرفتن احسان و ایثار، به صورت خطکشی شده و در یک چارچوب خشک باید و نباید در نظر گرفت.

نجفی تصریح کرد: جامعه‌ای که در آن مفهوم ایثار و گذشت و بخشش معنا نداشته باشد، طراوت و زیبایی خود را از دست داده و به یک جامعه مکانیکی تبدیل می‌شود. ناگفته نماند که معنای کامل «احسان» در این آیه، کاری را خوب انجام دادن در کنار کارهای خوب انجام دادن است.

وی خاطر نشان کرد: در آیه 92 سوره مبارکه آل عمران «لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ»؛ «لن» به معنای نفی ابدی و هرگز آمده است، جایگاه ابرار از محسنین بالاتر بوده و منظور از «كَلَّا إِنَّ كِتَابَ الْأَبْرَارِ لَفِي عِلِّيِّينَ» در سوره مطففین این است که اگر کسی می‌خواهد در مقام ابرار قرار گیرد، راهش این می‌باشد که از هر آنچه دوست دارد بگذرد.

این استاد دانشگاه افزود: انفاق مالی یکی از مصادیق این آیه بوده و منظور از انفاق، هر چیزی می‌باشد که انسان به آن دلبستگی دارد، یعنی از آنچه محبوبش است، در راه قرب به خداوند بدهد، همچنین به این معنا نیز هست که محبت به مسائل دنیوی انسان را از قرب به خداوند دور می‌کند.

استاد دانشگاه آزاد اسلامی واحد خوراسگان اصفهان با اشاره به اینکه علت نزاع اهل دنیا با یکدیگر، محبوب‌های دنیوی آنهاست، گفت: وقتی انسان به یک جهش معنوی و رشد فکری می‌رسد که از محبوب‌های خود دست برمی‌دارد، تعلقات و دلبستگی‌های دنیایی خود را کنار می‌گذارد و مستعد رسیدن به مقام‌های والا می‌شود، دلبستگی به تعلقات دنیایی هر انسانی را از رسیدن به مرتبه کمال باز می‌دارد.

وی ادامه داد: در حدیثی از معصوم(ع) آمده است: « آخِرُ ما یخْرُجُ مِنْ قُلُوبِ الصِّدِّیقینَ حُبُّ الْجاه: آخرین چیزی که از محبت دنیا از قلب مؤمنان راستین خارج می‌شود، جاه‌طلبی است» این مقامی می‌باشد که خداوند به انسان می‌دهد. انسان زمانی به مقام متعالی دست پیدا می‌کند که از منیت‌های خود خارج شود. با باز کردن زنجیرهای وجودی، کم کم دریچه‌های فیض بر بندگان باز می‌شود و غیر از خدا هیچ نمی‌خواهد.

نجفی خاطر نشان کرد: ادیان آسمانی یکی از سرفصل‌های اصلی و آموزشی خود را گذشتن انسان از داشته‌های خود می‌دانند، به این معنا که انسان در راه رسیدن به یک زندگی شاد و پرنشاط باید از چیزهایی که دوست دارد، بگذرد و فاصله بگیرد. یکی از زیبایی‌های آیه شریفه 92 آل‌عمران این است که دستورالعمل اخلاقی آن در همه ادیان وجود دارد.

وی با بیان اینکه آیه 90 سوره مبارکه نحل از مهم‌ترین آیاتی است که موجبات توفیق پیامبر اکرم(ص) را فراهم کرده، اظهار کرد: آیه میفرماید«انَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسانِ وَ إِيتاءِ ذِي الْقُرْبى وَ يَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْكَرِ وَ الْبَغْيِ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ: خداوند به عدل و احسان و بخشش به نزدیکان فرمان می‌دهد و از فحشا و منکر و ستم نهی می‌کند، خداوند به شما اندرز می‌دهد، شاید متذکّر شوید».

وی افزود: آیه 90 سوره مبارکه نحل آیه‌ای جامع در زمینه اخلاق است و در ارتباط با آن، روایاتی نیز ذیل این آیه از معصومین(ع) به دست ما رسیده است؛ برای مثال، از عثمان بن مظعون، برادر رضاعی پیامبر اکرم(ص) نقل است که گفت نزد پیامبر(ص) بودم، ایشان به آسمان نگاه کردند و گفتند جبرئیل بر من وارد شد و این آیه را بر من نازل کرد. عثمان بن مظعون می‌گوید بعد از شنیدن این آیه از شعفی که در من به وجود آمد، اسلام در قلب من جای گرفت، تا آن زمان مسلمان نبودم و صرفا به حساب تعارف و برادری با پیامبر به اسلام روی آورده بودم، اما بعد از شنیدن این آیه نزد ابوطالب رفتم. او گفت این آیه از بهترین مکارم اخلاقی می‌باشد که بر پیامبر اکرم(ص) نازل شده است.

نجفی ادامه داد: عثمان می‌گوید بعد از آن نزد «ولید بن مغیره» رفتم، کسی که آیاتی از قرآن مجید درباره خصومت و دشمنی او با رسول خدا نازل شده است، ولید با وجود خصومتش با پیامبر اکرم(ص) گفت شیرینی عجیبی در این سخن خدا و پیامبر(ص) وجود دارد، این سخن چه از خود پیامبر(ص) و چه از خدای او سخن بسیار خوبی است.