بقای پیوند نهادهای مذهبی با مردم؛ در گرو فعالیت‌های خیرخواهانه

به گزارش ایکنا از خراسان رضوی، حسین اکبری، استادیار گروه علوم اجتماعی دانشگاه فردوسی مشهد شامگاه، 26 آبان‌ درباره استراتژی بقای طبقات محروم در دوران کرونا در برنامه‌ای که از سوی سازمان دانشجویان جهاددانشگاهی خراسان رضوی از طریق لایو اینستاگرام برگزار شد، اظهار کرد: ما در جامعه و در کشورمان با قشر کم‌برخوردار مواجه نیز هستیم، بنابراین برای دانستن اهمیت استراتژی بقا در ابتدا باید یک تصویر از فقر و جمعیت کم‌برخوردار در کشور و شهرمان داشته باشیم.

وی با اشاره به اینکه از قرار گرفتن خانواده‌ها در خط فقر آمار و ارقام متعددی ارائه می‌شود، گفت: از 5 تا 10 میلیون تومان برای یک خانواده چهار نفر شهری این آمار اعلام شده که به هر حال عدد، رقم بالایی است و تعداد زیادی از خانوارها زیر خط فقر قرار دارند.

مدیریت اقتصادی طبقات محروم برای بقا

استادیار گروه علوم اجتماعی دانشگاه فردوسی مشهد، افزود: طی بررسی، در سال 1395 از حدود 7000 خانواده در شهر مشهد، حدود 60 درصد جزء سه دهک پایین درآمدی بودند که این رقم بالاست و این میزان شیوع از اقشار کم‌برخوردار را داریم و از آن طرف به کرونا برخورد می‌کنیم که بر زندگی اقتصادی و اجتماعی این افراد و بقیه اثر می‌گذارد، در این شرایط است که متوجه می‌‎شویم چقدر افراد در این شرایط برایشان مدیریت زندگی مهم است.

اکبری اظهار کرد: افراد در چنین شرایطی درصدد آن هستند تا یک سری راهبردهایی را استفاده کنند تا بتوانند به ثباتی در شرایط بحران اقتصادی برسند، بنابراین این خانواده‌ها در شرایط عادی در بحران اقتصادی هستند، اما در شرایط بحرانی کرونا اوضاعشان وخیم‌تر می‌شود.

وی ادامه داد: اقشار کم‌برخوردار به لحاظ اقتصادی چند ویژگی دارند که روی زندگی آن‌ها تأثیر می‌گذارد، به‌عنوان مثال اقتصاد این افراد اقتصاد معیشتی و از نوع روزمره است، لذا افراد براساس کسب درآمد هزینه می‌کنند و سطح هزینه آن‌ها به شدت وابسته به درآمد آن ها است.

استادیار گروه علوم اجتماعی دانشگاه فردوسی مشهد، بیان کرد: به لحاظ ساختار شغلی نیز بسیاری از افراد کم‌برخوردار دارای شغل رسمی نیستند، بنابراین دارای حقوق ثابت نبوده و شغل این افراد وابسته به جریان‌های زیارتی و مسائل مخالف دیگری است که در شهر وجود دارد.

اکبری اظهار کرد: بحران کرونا بسیار این مدل از مشاغل را تحت تاثیر قرار داده و می‌دهد، از یک طرف نیز این خانواده‌ها فاقد پس‌انداز کافی برای این شرایط بحرانی هستند، لذا در این شرایط به شدت آسیب‎پذیر هستند و سطح زندگی آنان افت کرده است، البته این افت زندگی را در سایر اقشار هم شاهد هستیم.

وی تصریح کرد: تورم بالای 200 درصد کالای اساسی از یک طرف و بحث اقتصاد و کاهش درآمدها، این طیف جامعه را دچار چالش می‌کند و در واقع دنبال راهکاری برای مدیریت و در واقع مبارزه برای بقا هستند. ادبیات گسترده‌ای در این خصوص وارد است و در دنیا برای این مورد بسیار کار شده تا بدانند افراد در این شرایط از چه راهبردهایی استفاده کنند، تا بتوانند زندگی خود را اداره کنند و حتی برای برخی این به بقا و زنده ماندن معنی می‌شود.

وجود شکاف درآمدی بالا و فقر گسترده در مشهد

اکبری افزود: شهر مشهد ویژگی‌های خاصی دارد که این پدیده را گسترده‌تر می‌بینیم که این امر از حاشیه‌نشینی نشأت می‌گیرد. براساس آمارهای موجود، یک میلیون و 400 هزار حاشیه‌نشین در مشهد وجود دارد که جزء اقشار کم‌برخوردار هستند، بنابراین با یک طیف گسترده سروکار داریم.

وی گفت: از طرفی مشهد یک ساختار اقتصادی نابرابری دارد و با بررسی‌ که روی هفت‌ هزار خانواده انجام شد، شکاف درآمدی بین دهک‌های بالا و پایین حدود 20 برابر بود، به این معنا که در سال 1395 یک خانواده معمولی، 5 میلیون مصرف داشت، اما در دهک بالا، 100 میلیون تومان بود.

استادیار گروه علوم اجتماعی دانشگاه فردوسی مشهد افزود: شکاف درآمدی بالا در مشهد وجود دارد و بنابراین با فقر گسترده در این شهر مواجه هستیم، به‌ویژه پهنه‌های شرق و شمال‌شرق شهر از پهنه‌های کم برخوردار مشهد بوده و آسیب‌پذیر نیز هستند و مشهد نسبت به جمعیتی که دارد، بالاترین میزان حاشیه‌نشینی را در خود جای داده است.

اکبری ادامه داد: موج شدید مهاجرتی نیز به مشهد اتفاق می‌افتد و این مهاجرت با خود پدیده‌ای را به دنبال دارد که وارد اقتصاد و درآمدهای غیر رسمی می‌شود، به‌لحاظ اقتصادی نیز تفاوت به‌وجود می‌آورد و این پدیده در شهر مشهد بسیار به‌چشم می‌خورد.

استراتژی‎های مدیریتی در دوران کرونا

وی در بخش دیگری از سخنان خود اظهار کرد: استراتژی مدیریتی که در دوران به‌کار گرفته می‌شود، در دو بخش تعریف می‌شود، نخست استراتژی‌هایی که خود افراد به‌کار می‌برند که در این راستا یک‌ سری خلاقیت‌هایی از خود بروز داده تا بتوانند اوضاع را مدیریت کنند و همچنین یک استراتژی در سطح سازمان‌ها، نهادهای دولتی و غیردولتی و در سطح کلان‌تر است.

استادیار گروه علوم اجتماعی دانشگاه فردوسی مشهد، افزود: در دوران کرونا هر دو دسته را در سطح مشهد شاهد هستیم، از یک سو خانواده‌ها و از یک سو نیز برخی راهبردها از سوی خیریه‌ها و... با عنوان بسته‌های حمایتی در حال انجام است.

اکبری بیان کرد: در این شرایط توصیه شده است، افراد به‌سمت استراتژی‌هایی بروند که به دیگران آسیبی وارد نکند، چرا که افراد وقتی به استراتژی بقا وارد می‌شوند، بقای خودشان به دیگران ارجحیت دارد و نوع‌دوستی و... مدنظر نیست، براساس آمارهای یک‌سال اخیر در بحران کرونا و پیش از این در بحران اقتصادی، مسئله سرقت افزایش یافته است که 50درصد افراد سرقت اولی بودند، بنابراین آسیب‌ها نیز گسترش پیدا می‌کند و هر سرقت از طرف دیگر لطمه به دیگری وارد می‌کند.

وی اضافه کرد: استراتژی‌های فردی ممکن است باعث آسیب‌هایی شود، بنابراین برخی از آسیب‌ها مانند سرقت افزایش یافته و شاهدیم برخی از خانواده‌ها برای بقا نیز این راه را انتخاب می‌کنند چرا که شرایط، شرایط بقاست و در شرایط بحرانی نیز مواردی از جمله سرقت و دیگر  آسیب‌های اجتماعی افزایش می‌یابد.

استادیار گروه علوم اجتماعی دانشگاه فردوسی مشهد، بیان کرد: اقداماتی دولتی و عمومی از سوی استانداری‌ها، کمیته امداد و شهرداری‌ها و همچنین از سوی خیریه‌هایی در حوزه کودکان کار و زنان سرپرست خانواده صورت می‌گیرد و یک اقداماتی نیز در سطح محلی انجام می‌شود، بنابراین این سه سطح را در مشهد داشتیم، به‌ویژه در موج اول کرونا با حجم بسیاری از رفتارهای همدلانه روبرو شدیم.

اکبری اظهار کرد: به دنبال بررسی، برخی از این موارد بی‌ضابطه و بی‌برنامه بود و مشکلاتی ایجاد کرد و افرادی بودند که کمک‎های بیشتری نسبت به دیگران دریافت کردند، اما کم‌کم نظمی شکل گرفت و اکنون نیز در حال انجام است.

تغییرات رفتاری زندگی لوکس در پساکرونا

وی با بیان اینکه یکی از ویژگی‌های زندگی اجتماعی این است که خود را با شرایط انطباق می‌دهد، گفت: در جامعه‌شناسی، جامعه را یک موجود زنده تلقی می‌کنیم که در صورت ایجاد عدم تعادل سعی می‎کند خود را به تعادلی برساند، لذا در زمینه مصرف با نوعی از الگوهای مصرفی خاصی روبرو خواهیم شد که راه جدید درآمدزایی را پیدا می‌کنند، بنابراین اگر بخواهیم بلندمدت به این قضیه نگاه کنیم، انتظار می‌رود، بسیاری از استراتژی‌هایی که امروز برای بقا لازم است، بعد از این در زندگی معمول استفاده شود.

استادیار گروه علوم اجتماعی دانشگاه فردوسی مشهد تصریح کرد: بنابراین این موارد کم‌کم تبدیل به رفتارهای اقتصادی و روزمره مردم و همچنین تبدیل به روش زندگی معمول افراد می‌شود، شاید خیلی زود باشد، برای اینکه بخواهیم در این خصوص حرفی بزنیم، اما در حال حاضر در الگوی خرید تغییراتی ایجاد شده و افراد کمتر به‌سراغ کالاهای لوکس و غیرضروری می‌روند، لذا انتظار می‌رود در بلندمدت رفتارهای اجتماعی پرهزینه از زندگی مردم جامعه حذف شود و به‌عنوان مثال بعد از کرونا برگزاری مراسم عروسی ساده‌تر را شاهد خواهیم بود، چرا که تجربه این موضوع در دوران کرونا را داشته‌ایم.

اکبری گفت: اگر شرایط کرونا طی یک الی دوسال آینده رفتار اقتصادی را تغییر دهد، در بسیاری از حوزه‌ها انتظار تغییر وجود دارد، به‌عنوان مثال در آموزش مجازی نیز ظرفیت‌ها شناسایی شده است، لذا بستر آموزش غیرحضوری نیز در شرایط عادی ارائه خواهد شد و بنابراین وضعیت موجود مطلوبیت‌هایی را نیز ایجاد می‌کند و برخی از این رفتارها در پساکرونا نیز به‌ویژه در شهرها باقی خواهد ماند.

وی درباره مناسک مذهبی و تحت‌الشعاع قرارگرفتن اینگونه مراسم‌ها، اظهار کرد: پاسخ قطعی در این‌باره وجود ندارد، اما حدس ما این است که همیشه اپیدمی‌های جهانی تأثیراتی در رفتارهای مذهبی گذاشته و از نفوذ مذهب کم کرده است. ایران کشوری است که به لحاظ مذهبی اهمیت زیادی دارد، لذا باید دید چه خواهد شد.

استادیار گروه علوم اجتماعی دانشگاه فردوسی مشهد افزود: مسئله دیگر این است که بسیاری از هیئات و نهادهای مذهبی ‌بسط کارکردی را آغاز کردند و در شرایط کرونا به سمت فعالیت‌های خیرخواهانه رفتند که باعث شد پیوند مردم با مراکز حفظ شود.

اکبری اضافه کرد: اگر نهادهای مذهبی خود را در فعالیت‎های مناسکی محدود کنند و بسط کارکردی را در فعالیت خود لحاظ نکنند، این عدم اتصال باعث کمرنگ شدن حضور مردم در این مناسک خواهد شد و باید دید در ایران به چه سمتی پیش خواهد رفت.

وی با اشاره به اینکه قشر متوسط جامعه ما در حال ذوب شدن است، گفت: این امر به دلیل تورم اتفاق افتاده و قشر متوسط به سمت قشر پایین نزول کرده است، لذا در این راستا خانواده‎های زیادی داریم که از پذیرش کمک‌ها امتناع می‌کنند، چرا که اقشاری هستند که از قشر متوسط وارد قشر ضعیف شده‌اند، بسیاری از خانوادهایی که در بخش متوسط شهر ساکن بودند، این روزها به دلیل اجاره‌بهای بالای خانه‌هایشان، به‌سمت مناطق کم‌برخوردار هجوم آورده‌اند.

ترس از برچسب داغ فقر و امتناع از دریافت کمک

استادیار گروه علوم اجتماعی دانشگاه فردوسی مشهد، تصریح کرد: این افراد هم به‎مرور زمان خودشان را با شرایط آن منطقه وفق خواهند داد، هم به لحاظ شخصیت اجتماعی و هم به‌لحاظ سطح زندگی به آن طبقه کم‌برخوردار می‌پیوندند و کمک‌هایی را دریافت می‌کنند، این امر اتفاق می‌افتد چرا که محیط زندگی افراد تغییر می‌کند.

اکبری با اشاره به برچسب داغ فقر، اظهار کرد: انتقال محل زندگی به مناطق کم‌برخوردار این داغ را برچسب می‌زند و بر اساس نظریه برچسب، رفتارها نیز بر همان اساس همان برچسبی که به افراد زده شود، تغییر می‌کنند.

وی عنوان کرد: یکی از دلایلی که خانواده‌ها از دریافت کمک امتناع می‌کنند، ترس از برچسب‌ها است که باعث می‌شود به سمت کمک‌های حمایتی نروند، چرا که قدرت این برچسب‎ها بسیار بالاست، ضمن اینکه آسیبی در بحث کمک‎ها وجود دارد و این است که بسیاری از کمک‎هایی که صورت می‌گیرد، بسیار عیان است و به عنوان مثال عکاسان و فیلمبرداران زیادی و... برای موضوع حضور پیدا می‌کنند.

کمک‌های مخفیانه در سنت دینی مورد تأکید است

استادیار گروه علوم اجتماعی دانشگاه فردوسی مشهد، ادامه داد: در حال حاضر، کمک‌های مخفی و پنهانی که در سنت دینی ما وجود دارد و از سوی ائمه‌اطهار به ما تأکید شده است، نداریم، بلکه بسیاری از این کمک‌ها باید حتما با ارائه کارت ملی و... باشد و عزت‌نفس انسان‌ها با اینگونه رفتارها هدف قرار می‌گیرد، بنابراین نوع کمک‌ها باید طوری باشد تا این برچسب‌زدگی نباشد، تا افراد نیازمند بیشتری بتوانند از کمک‎ها بهره‎مند شوند.

اکبری با اشاره به اینکه بقا در سطوح مختلف طبقاتی متفاوت است، گفت: نیازهای پایه در افراد متفاوت است، به عنوان مثال بقا برای طبقه پایین تلاش برای زنده ماندن است، اما برای طبقه متوسط ماندن در منطقه زندگی است، که دیگر مجبور نشود به منطقه پایین‎تر بروند، لذا نیازها در این‌باره متفاوت است که بسط استراتژی بقا برای افراد در قشر کم‎برخوردار تلاش برای زنده ماندن است.