خدیجه؛ اسوه فضیلت

یقیناً ارادت پیامبر اکرم(ص) به آن بانو، به خاطر همسر بودن ایشان و یا ثروتمند بودن وی نبود، بلکه به خاطر کمالات و اوصاف برجسته‌ای که در آن بانو بروز و ظهور داشت. اشاره به چهار امر کلیدی است که در ساختار شخصیتی خدیجه(ع) نقش تعیین‌کننده‌ای داشته است و می‌تواند به عنوان الگویی برای جامعه، خصوصاً بانوان مطرح باشد.

با اینکه زن در جامعه جاهلیت، از علوم، دانش و آگاهی به زمان خویش کاملاً محروم بود، خدیجه بر خلاف تمام زنان آن زمان و زنان همه دوره‌ها، از آگاهی و اطلاعات وسیع و زمان‌شناسی دقیقی برخوردار بود و عوامل این آگاهی و زمان‌شناسی چند امر بود:

برخورداری از هوش و درایت سرشار: چنانکه مرحوم اربلی می‌گوید: وکانت خدیجه امراه حازمه نبیله؛ خدیجه بانویی خردمند و خردورز بود و در جای دیگر می‌خوانیم: وکانت من احسن النساء جمالا واکملهن عقلا واتمهن رایا؛ خدیجه از زیباترین زنان بود و در عقل کامل‌ترین و در رأی و نظر برترین آنان بود.

رشد و نمو در خانواده‌ای روشن‌اندیش و حق‌طلب: پدر خدیجه، (خویلد) از چهره‌های برجسته، آگاه و شجاع زمان خویش بود. تاریخ‌نگاران آورده‌اند وقتی پادشاه ستمگر یمن، تصمیم گرفت حجرالاسود را از دیوار کعبه جدا نموده، برای رونق بخشیدن به معبد (یمن)، به آنجا انتقال دهد، برای مقابله با آنها کارهایی انجام داد که نشان‌دهنده رشد و آگاهی اوست، به طوری‌که با پادشاه یمن ملاقات کرد و او را از این کار به شدت برحذر داشت و گفت: به راستی صاحب خانه آن را رها نمی‌کند و از آن دفاع خواهد کرد، بلکه متجاوز را به لعنت ابدی گرفتار نموده، هلاک خواهد ساخت و دیگر اینکه با دعوت سران قریش و چهره‌های بانفوذ، شورای امنیت ملی تشکیل داد و با این شعار آنان را به مقاومت دعوت نمود.

همینطور مادر خدیجه(ع) که فاطمه نام داشت، اسیر ارزش‌های منفی و ذلت‌بار خرافی نشد؛ بلکه دل، دامان، اندیشه و رفتار را پاک می‌داشت و وجود خود را به ارزش‌های راستین آراسته نموده و به آیین پدران توحیدگرا و عدالتخواه، حضرت ابراهیم و اسماعیل(ع) ایمان داشت. همچنین عموی او (ورقه بن نوفل) مرد دانشمند، خردمند و خوش‌فکری بود و با بت‌پرستی مخالف.

برادرزاده‌اش(حکیم) نیز مرد خردورز و صاحب‌نظری بود، تا آنجا که در سن 15 سالگی به عضویت دارالندوه یا مجلس مشورتی قریش که از شرایط آن عمر و تجربه چهل ساله بود - درآمد.این شخص و عمویش و همینطور پدر خدیجه، در روش و منش و مدیریت خدیجه(ع) نقش بسزایی داشتند.

برخورداری از آموزه‌های آیین حق‌گرایی ابراهیم(ع) که خاندان محمد(ص) و خدیجه خود را فرزند و پیرو آن و خدمتگزار کعبه می‌دانستند.

خدیجه بر اثر خویشاوندی که با حضرت محمد(ص) داشت چون نسب هر دو در قصی به هم می‌رسید، لذا از آینده درخشان پیامبر(ص) اطلاعات وسیعی داشت و همین امر گرایش او را به توحید و دین ابراهیم فراهم نموده بود و بدین جهات در دوران جاهلیت یکی از لقب‌هایی که حضرت به آن شهرت یافت، طاهره بود چون به ناپاکی و شرک و بت‌پرستی آلوده نشد.

آگاهی از آموزه‌های دین موسی و عیسی(ع) از راه گفت‌وشنود مستقیم و غیر مستقیم با عالمان و دانایان آن ادیان مانند ورقه بن نوفل، عموی حضرت خدیجه که درباره او گفته‌اند: او دانشور و صاحب‌نظر در معارف و مفاهیم و مقررات کتاب‌های آسمانی پیشین و یک کشیش آگاه، حق‌طلب، آزادمنش و بی‌تعصب بود.

همچنین وی از طریق روابط تجاری و اقتصادی و آشنایی با قطب‌های قدرت و مرکز خبرساز و خبررسان آن زمان آگاه بود و با چهره‌های مطرح روزگار دیدار و  با اندیشه آنان بدون واسطه یا بوسیله افراد هوشمند آشنایی داشت.

در ریاحین الشریعه می‌خوانیم: از ویژگی‌های این بانوی خردمند این بود که در گفت و شنودش با مسیحیان و دیگر اهل کتاب، آگاهی و اطلاعات گسترده‌ای از کتاب‌های آسمانی و بشارت‌های آنها به ظهور آخرین پیامبر و نیز از خواب‌هایی که دیده بود، به وقوع این مهم اطمینان داشت و بر این باور بود که دینش جهانی می‌شود، لذا از منتظران ظهور آن حضرت به حساب می‌آمد.

 شجاعت

مروری مختصر در زندگی بانوی حجاز، در دورانی که زن از کم‌ترین ارزشها برخوردار بود، نشان می‌دهد که او بانوی شجاع و دلیری بوده است. نمونه‌های ذیل نشان‌دهنده شجاعت او است:

 شهامت او در شکستن آداب و رسوم خرافی و انزواگزینی دختران و زنان و پذیرش زندگی طفیلی و وابسته، با گزینش استقلال و آزادگی همراه با تقوا و پاکدامنی.

شهامت در اداره بزرگ‌ترین و موفق‌ترین شبکه اقتصادی و تجارت داخلی و خارجی، آن هم در روزگاری که زن را نه انسان به حساب می‌آوردند و نه دارای حقوق انسانی، به طوری‌که در یکی از سفرهای تجارتی، شخص پیامبر اکرم(ص) نیز به عنوان نماینده او به کار پرداخت.

مجموع سرمایه‌ای که توسط حضرت خدیجه به گردش درآمد، 80 هزار شتر بود و 400 غلام که اموال او را حمل و نقل می‌کردند و این آمار خیره‌کننده و حیرت‌آور است. ثروت خدیجه بیش‌ترین سود را نیز به پیامبر(ص) رساند.

شهامت در انتخاب برترین همسر تاریخ‌ساز، آن هم با زیر پا گذاشتن رسم جامعه که باید مرد به خواستگاری زن رود، او خود توسط افرادی به آن حضرت پیشنهاد ازدواج داد، درحالی که آن حضرت فقیر و ندار بود و دست رد زدن به سینه خواستگاران پول‌دار و ترس نداشتن از ملامت‌های بستگان و همنوعان.

 شهامت در همراهی مردی که به عنوان ا‌خرین پیامبر در مقابل تمام ارزش‌های بی‌اساس جاهلیت ایستاد و تمام خطرات را به جان خرید.قرار گرفتن در کنار چنین مردی و حمایت جانانه از او، شهامت و جسارت بالایی را می‌طلبد که حاضر باشد خطرات احتمالی را به جان بخرد و خدیجه با تمام شهامت خطرها را پذیرا گشت.

منابع: کتب ریاحین الشریعه، بحار الانوار، الانوار الساطعه و Hawzah.net