کسب روزی حلال؛ مهم‌ترین هدف اقتصادی در فروشگاه اسلامی

به گزارش ایکنا از خراسان رضوی، حجت‌الاسلام والمسلمین سیدمهدی معلمی هیئت علمی جامعه المصطفی العالمیه در نشست تخصصی طرح پژوهشی رتبه‌بندی شاخص‌ها و نماگرهای فروشگاه اسلامی با روش AHP، از سلسله نشست‌های تخصصی هفته پژوهش و فناوری که امروز 29 آذرماه، در سالن شورای پژوهشکده مطالعات اسلامی در علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد برگزار شد، درخصوص شاخص‌های فروشگاه تراز اسلامی به عنوان یک نهاد اجتماعی، اظهار کرد: در این مرحله با مشورت متخصصان علوم انسانی اسلامی از گروه‌های علوم اجتماعی، اقتصاد، مدیریت، روانشناسی و علوم تربیتی، فقه و حقوق اخلاق و سبک زندگی اسلامی، مهم‌ترین ابعاد فروشگاه اسلامی تراز اسلامی تعیین شد.

وی درخصوص فرایند داد و ستد در فروشگاه اسلامی، ادامه داد: در بعد اول که شامل ویژگی‌های فروشگاه تراز اسلامی از جهت فرآیند داد و ستد است، به دنبال مؤلفه و نماگرهای کسب حلال هستیم که به مشروعیت، کارایی و تسهیل مبادلات پرداخته می‌شود. یکی از مهم‌ترین اهداف فعالیت اقتصادی در فروشگاه اسلامی، کسب روزی حلال است. در دین اسلام اجازه داده نمی‌شود که انسان از هر طریقی مال کسب کند و مایحتاج خود و خانواده خود را تأمین کند، بلکه مسلمان باید از مسائل مربوط به کسب و کار اطلاع داشته باشد و تنها از راه‌های حلال کسب داشته باشد. اهمیت این موضوع تا بدانجا است که پیشوایان اسلام کسب روزی حلال را برترین جزء از 70 جزء عبادت شمرده‌اند.

معلمی اضافه کرد: در این بعد با دو مؤلفه اساسی روبرو هستیم، شامل قیمت‌گذاری عادلانه و رعایت ضوابط شرعی در قراردادها که مثابه اصول و قواعد انعقاد قرارداد عادلانه شمرده می‌شود. در نماگرهای مؤلفه قیمت‌گذاری، قیمت عادلانه براساس رضایت طرفین و متوسط قیمت بازار و همچنین عدم سوءاستفاده از شرایط بازار با اقداماتی از قبیل تبانی، احتکار و انحصار مواجه می‌شویم، همچنین در قیمت منصفانه نیز گرفتن حداقل سود نسبت به قیمت تمام شده مدنظر است.

عادلانه بودن فرایندهای مالی در فروشگاه اسلامی

عضو هیئت علمی جامعه المصطفی العالمیه مشهد درخصوص نماگرهای عادلانه بودن فرایندهای مالی در فروشگاه اسلامی، تصریح کرد: ممنوعیت ربا، عدم انحراف از مفاد قرارداد، ممنوعیت قراردادهای صوری، ممنوعیت زیان‌رسانی، مسئولیت‌پذیری در قرارداد، ممنوعیت اکل مال به باطل(مانند بازاریابی شبکه‌ای و...)، ممنوعیت معاملات غرری(جهل منجر به خطر) از جمله نماگرهای عادلانه بودن فرایندهای مالی در فروشگاه اسلامی است.

وی در ادامه این نشست به نماگرهای بعد دوم در ارتباط با آداب و حقوق رفتار با خریداران، اظهار کرد: نماگرهای این بعد شامل صداقت و تکریم مشتری است. صداقت در بازار به این معنا است که عوامل آن، یعنی عرضه کنندگان و تقاضاکنندگان نوع برخوردشان با یکدیگر، فضای فیزیکی، نورپردازی، چینش کالا و فضای حاکم بر بازار به گونه‌ای پایدار و از همه مهم‌تر اینکه اطلاعات، شرایط، زمینه‌هایی را که به یکدیگر اظهار می‌کنند و نیز روابط حقوقی را که مطرح و برقرار می‌کنند، مانند حقوق گارانتی یا جبران خسارت و...، راست و واقع‌نما باشد، به گونه‌ای که انحراف از حقیقت یا وارونه‌سازی آن به هر نوع ممکن، صورت نگیرد و اگر به هر دلیلی انحرافی از واقعیت صورت پذیرفت، بازار انعطاف‌پذیری لازم برای جبران آن را داشته باشد.

نماگرهای مؤلفه صداقت در آموزه‌های اسلامی

معلمی، مهم‌ترین نماگرهای مؤلفه صداقت در آموزه‌های اسلامی را برشمرد و تصریح کرد: تقارن اطلاعاتی فروشنده و خریدار به معنای دسترسی یکسان به اطلاعاتی که فضای بازار را شفاف‌تر ساخته و ایشان را در اتخاذ تصمیم عقلایی برای اقدام به مبادله یاری نماید، سازگاری وزن کالا با برچسب کالا، سازگاری قیمت کالا با برچسب کالا، سازگاری کیفیت و ترکیبات کالا با برچسب کالا، سازگاری تبلیغات با واقعیت، تحویل به موقع کالا و وجوه، پایبندی به تعهدات و شروط مندرج در قرارداد، پرهیز از مذمت کالاهای دیگران، پرهیز از مخلوط کردن کالا با سایر کالاها، پرهیز از ارائه اطلاعات نادرست به مشتری، امکان جبران عدم صداقت شفافیت با اختیارات شرعی، مهم‌ترین نماگرهای مؤلفه صداقت در آموزه‌های اسلامی است.

عضو هیئت علمی جامعه المصطفی العالمیه گفت: خوشرویی، استقبال از مشتری، همدردی با مردم در عرضه کالا و خدمات، آسان‌گیری، رضایت طرفین از قرارداد، تسریع در انجام خدمات و عرضه کالا، پس گرفتن کالا و قبول پشیمانی، مهارت در انجام خدمات، پرهیز ار فعل حرام در ارتباطات، احساس کرامت و عزت نفس در تعامل اقتصادی نیز نماگرهای تکریم مشتری در فروشگاه اسلامی است.

وی افزود: درموضوع آداب و حقوق رفتار با سهامداران و کارکنان نیز با مباحثی از قبیل مدیریت منابع انسانی شامل حقوق و مزایای عادلانه، شایسته‌سالاری و نظم اداری است و همچنین تأمین حقوق سهامداران را دربرمی‌گیرد که مشارکت، رأی و حضور در مجامع عمومی، امکان کسب اطلاع سهامداران، پرداخت به موقع و دقیق سود، رعایت حق تقدم در خرید سهام جدید فروشگاه و افزایش نیافتن تعهدات مالی سهامداران از نماگرهای تأمین حقوق سهامداران است.

معلمی با بیان اینکه در اصطلاح قرآنی «طیب» چیزی مطلوب و موردپسند است که هیچ آلودگی ظاهری و باطنی ندارد، در خصوص بعد چهارم و ویژگی‌های کالای طیب در فروشگاه تراز اسلامی، ابراز کرد: کیفیت مناسب، حلال، پاک، فایده‌بخشی و عدم زیان‌رسانی، سازگاری با اقتصاد مقاومتی و سازگاری با ارزش‌ها و سبک زندگی اسلامی، نماگرهای بعد چهارم در رابطه نوع کالا در فروشگاه تراز اسلامی است.

عضو هیئت علمی جامعه المصطفی العالمیه مشهد به بیان ویژگی‌های معماری و موقعیت شهری فروشگاه اسلامی پرداخت و اظهار کرد: دسترسی آسان به غرفه‌ها، فضای کافی برای تردد مشتریان، پارکینگ مناسب، تعبیه نمازخانه در مکان مناسب، تزئینات اسلامی یادآورنده خدا و قیامت، تعبیه سکوهایی برای استراحت، دسترسی به اجناس برای رؤیت و بررسی و... ویژگی‌های معماری و موقعیت شهری فروشگاه‌های اسلامی است.

وی درخصوص تعیین اولویت و ضریب اهمیت هر نماگر، تصریح کرد: در مرحله پنجم برای تعیین اولویت و ضریب اهمیت هر نماگر از روش «تحلیل سلسله مراتبی» (AHP) استفاده شد. تعیین وزن نماگرها از طریق مقایسات زوجی میان گزینه‌های رقیب توسط خبرگان در ابعاد مختلف فروشگاه اسلامی، مهم‌ترین دلیل انتخاب این روش است. در این مرحله 17 ماتریس تعیین شده در شاخصه‌های مختلف علوم انسانی که مرتبط با 81 نماگر فروشگاه اسلامی هستند را نزد اساتید خبره برده و قضاوت ترجیعی ایشان در مورد نماگرهای پیش گفته، ثبت شد. بدین منظور از اساتید خبره در رشته‌های اقتصاد، جامعه‌شناسی، مدیریت، روانشناسی، علوم تربیتی، فقه و حقوق و همچنین دو تن از متخصصان سبک زندگی اسلامی که از نویسندگان مفاتیح‌الحیات هستند، استفاده شد و جداول مربوطه ضمن چندین مصاحبه تکمیل شد.

معلمی ابراز کرد: در مرحله بعد وزن نسبی هر بعد در ماتریس کلی ابعاد و وزن نسبی هر مؤلفه در ماتریس بعد مخصوص خود و همچنین وزن نسبی هر نماگر در ماتریس مؤلفه اختصاصی خود تعیین شد، سپس با تلفیق وزن‌های نسبی، وزن نهایی هر نماگر مشخص گردید.

عضو هیئت علمی جامعه المصطفی العالمیه مشهد گفت: از آنجا که داد و ستد، محوری‌ترین رفتار اقتصادی در فروشگاه اسلامی است، باتوجه به این محور، پنج بعد برای بیان ویژگی‌های فروشگاه تراز اسلامی از جهت قیمت‌گذاری مشروعیت فرایند دادوستد، طرفین دادوستد، متعلق دادوستد و فضای فیزیکی دادوستد مطرح می‌شود. 81 نماگر برای 5 بعد به عنوان مهم‌ترین نماگرهای فروشگاه تراز اسلامی از آموزه‌های اسلامی استخراج شد.

وی اضافه کرد: با مراجعه به نخبگان و متخصصان علوم انسانی ـ اسلامی از روش تحلیل سلسله مراتبی 81 نماگر فروشگاه تراز اسلامی اولویت‌بندی شده و وزن نهایی هریک مشخص گردید. بیشترین وزن به جنبه‌های فقهی و حقوقی در مشروعیت قراردادها اختصاص یافت و کمترین وزن به جنبه‌های نمادین معماری و شهرسازی در فروشگاه اسلامی تعلق گرفت. البته از دیدگاه برخی از پژوهشگران، نماگرهایی که مشروعیت قراردادها و رفتارهای اقتصادی در فروشگاه را نشان می‌دهد، به نوعی حق وتو داشته و در صورت عدم رعایت آن‌ها دیگر صدق عنوان اسلامی برای فروشگاه صحیح نخواهد بود.