انسان در تراز نهجالبلاغه
نهجالبلاغه با محور قرار دادن خودشناسی و اکرام نفس، جایگاه انسان را فراتر از مادیات و اعتبارهای ظاهری ترسیم میکند؛ نگاهی که عزتنفس را معیار ارزشگذاری انسان میداند و فروختن کرامت انسانی به بهای دنیا را نشانه سقوط میشمارد.
مفهوم عزتنفس و خودشناسی، از کلیدیترین محورهای تربیت اخلاقی در اندیشه اسلامی است؛ مفهومی که در نهجالبلاغه، نهتنها بهعنوان یک فضیلت فردی، بلکه بهمثابه معیاری برای سنجش ارزش واقعی انسان و نسبت او با دنیا و آخرت تبیین شده است. آموزههای امیرالمؤمنین علی(ع) در این زمینه، تصویری روشن از کرامت انسانی ارائه میدهد؛ تصویری که در آن، انسان زمانی صاحب منزلت است که قدر خود را بشناسد و وجود خویش را به بهای ناچیز دنیا نفروشد.
در همین خصوص رقیه قهرمانی نیک، دکترای علوم قرآن و حدیث و مدرس دانشگاه، یادداشتی در اختیار ایکنای خراسانرضوی قرار داده است که در ادامه میخوانیم؛
عزتنفس و خودشناسی از بنیادیترین مؤلفههای تربیت اخلاقی در مکتب امیرالمؤمنین علی(ع) بهشمار میرود؛ مؤلفههایی که در نهجالبلاغه، بهعنوان معیار سنجش ارزش انسان و مرز میان کرامت و فرومایگی معرفی شدهاند.
براساس آموزههای علوی، «خودشناسی» زیربنای عزتنفس است. امیرالمؤمنین(ع) در خطبه ۱۰۳، «عالم» را انسانی میدانند که به اندازه و جایگاه واقعی خود آگاه است و «جاهل» را کسی معرفی میکنند که قدر خویش را نمیشناسد. از این منظر، ناآگاهی از منزلت انسانی، انسان را در مسیر سقوط و نابودی قرار میدهد.
حضرت علی(ع) در حکمت ۴۷ نهجالبلاغه نیز معیار ارزشگذاری انسان را چنین تبیین میکنند: «قِیمَةُ کُلِّ امْرِئٍ مَا یُحْسِنُهُ»؛ ارزش هر انسان به اندازه کاری است که آن را نیکو انجام میدهد. این نگاه، نشاندهنده پیوند مستقیم منزلت انسان با همت، مهارت و کیفیت انجام وظایف اوست، نه با جایگاههای ظاهری و اعتبارات اجتماعی.
در ادامه این آموزهها، امیرالمؤمنین(ع) در حکمت ۴۷۵ هشدار میدهند که انسان نباید وجود ارزشمند خود را به بهای ناچیز دنیا بفروشد. دنیا با همه مظاهرش، از مال و مقام گرفته تا شهرت و تأیید اجتماعی، توان قیمتگذاری بر حقیقت انسان را ندارد. در نگاه علوی، بهای واقعی انسان چیزی جز «بهشت» نیست.
این رویکرد با روایات اهلبیت(ع) نیز همخوانی دارد؛ چنانکه در آموزههای امام کاظم(ع)، دستیابی به نعمتهای بهشتی نتیجه مراقبت از جوارح و مهار نفس معرفی شده است. کنترل زبان، چشم و رفتار، در حقیقت معاملهای آگاهانه با خداوند برای دستیابی به سعادت جاودانه است.
نامه ۳۱ نهجالبلاغه نیز بر اصل «اکرام نفس» تأکید دارد؛ جاییکه حضرت علی(ع) میفرمایند: «أَکْرِمْ نَفْسَکَ عَنْ کُلِّ دَنِیَّةٍ»؛ نفس خود را از هر پستی و فرومایگی گرامی بدار. این فرمان، مرزی روشن میان کرامت انسانی و رفتارهای تحقیرآمیز ترسیم میکند.
در این چارچوب، نگاه علوی با رویکردهای مادیگرایانه که آزادی را در لذتجویی بیحد و مرز تعریف میکنند، تفاوتی بنیادین دارد. از منظر امیرالمؤمنین(ع)، انسانی باعزت است که کرامت خود را فدای مسائل پیشپا افتاده نمیکند؛ نه برای مال دنیا میستیزد، نه برای جلب توجه تحقیر میشود و نه آرامش درونی خود را قربانی خواستههای زودگذر میسازد.
انتهای پیام
