راز هماهنگی جسم و جان در نگاه قرآن

به گزارش ایکنا از خراسان‌ رضوی، محمدعلی انصاری، صاحب تفسیر مشکاة، در نشستی که محتوای آن از کانال‌های مجازی منتسب به این مفسر قرآن کریم منتشر می‌شود، با موضوع «توانمندی‌های روح انسان» اظهار کرد: خداوند متعال میان جسم انسان که واجد ویژگی‌ها و اقتضائات خاص مادی است و جان و روح او پیوندی دقیق و هماهنگ برقرار کرده است. خواسته‌های روح، ابزار تحقق خود را در جسم می‌یابند و نیازهای جسم نیز در هماهنگی با روح معنا پیدا می‌کنند که این هماهنگی و اتصال میان روح و بدن، تدبیر الهی است، چنان‌که خداوند «قلوب» و «جان‌ها» را در وجود انسان قرار داد و آن‌ها را در مسیر طلب و حرکت قرار داد.

 

وی ادامه داد: در ادبیات عرب، از همین مفهوم «طلب» تعبیرهای روشنی وجود دارد. در گذشته، هنگامی‌که قبیله‌ای قصد کوچ داشت، دو نفر پیشاپیش حرکت می‌کردند، یکی برای یافتن آب و دیگری برای یافتن چراگاه و آذوقه. آن‌که به دنبال چراگاه می‌گشت «راعد» نامیده می‌شد. «راعد» پس از یافتن محل مناسب بازمی‌گشت و دیگران را راهنمایی می‌کرد. پیامبر اکرم(ص) با بهره‌گیری از همین تعبیر فرمودند: من همان راعد شما هستم، پیش‌تر از شما رفته‌ام، مسیر رزق و حیات را یافته‌ام و اکنون شما را به آن راه دعوت می‌کنم. راعد، هرگز به اهل خود دروغ نمی‌گوید.

 

صاحب تفسیر مشکاة بیان کرد: در همین چارچوب، خداوند جان انسان را موجودی پویا و مطالبه‌گر آفرید، جانی که نه‌تنها روزی روح، بلکه حتی روزی جسم را نیز طلب می‌کند. این جان، می‌فهمد، می‌داند، تشخیص می‌دهد و سپس با توان جسم به حرکت درمی‌آید. گاه این هماهنگی چنان کامل می‌شود که روح بر جسم غلبه می‌یابد و قدرتی پدید می‌آورد که «قوت می‌شکند عبری را»، یعنی نیرویی که فراتر از توان صرف بدنی است. البته گاهی نیز و متأسفانه این نسبت وارونه می‌شود و جسم بر روح مسلط و روح به حمال جسم بدل می‌شود.

 

انصاری افزود: نمونه کامل غلبه روح بر جسم را می‌توان در واقعه خیبر مشاهده کرد. پس از آنکه تلاش‌های اولیه سپاه اسلام به نتیجه نرسید، پیامبر اکرم(ص) شب پیش از فتح فرمودند: «فردا پرچم را به دست کسی خواهم داد که خدا و رسول را دوست دارد و خدا و رسول نیز او را دوست دارند و فتح به دست او رقم خواهد خورد.» صبح هنگام، پیامبر(ص) پس از نماز، در میان صفوف نگریستند و فرمودند: «علی کجاست؟» عرض شد که امیرالمؤمنین(ع) به دلیل درد شدید چشم در خیمه مانده است. پیامبر(ص) نزد ایشان رفتند، از آب دهان مبارک خود بر چشم علی(ع) کشیدند و چشم او شفا یافت، سپس پرچم را به دست او سپردند و فتح خیبر به دست امیرالمؤمنین(ع) محقق شد.

 

وی تصریح کرد: این واقعه، تنها نمایش قدرت جسمانی نبود، بلکه جلوه‌ای از اقتدار روح بود، روحی که حتی بزاق دهان پیامبر(ص) را شفابخش می‌کند. همین معنا در اشعار ابن‌ابی‌الحدید معتزلی ـ شارح نهج‌البلاغه ـ که بر کتیبه‌های ضریح و زیر گنبد حرم امیرالمؤمنین(ع) نقش بسته، بازتاب یافته است، آنجا که می‌گوید اگر تولد و شهادت علی(ع) نبود، می‌گفتم او جان را در بدن‌ها قرار داده و رزق را میان مردم تقسیم می‌کند.

 

صاحب تفسیر مشکاة بیان کرد: در این نگاه، بقای عالم به وجود «انسان کامل» گره خورده است، انسانی که خلیفه خدا در زمین است و اگر چنین وجودی نباشد، آفرینش استمرار نخواهد یافت. خداوند انسان را در «مجلّات نعمت» فرو برده است، نعمت‌هایی فراگیر و پوشاننده، چه در ظاهر و چه در باطن. همان‌گونه که قرآن می‌فرماید: «وَأَسْبَغَ عَلَیْکُمْ نِعَمَهُ ظَاهِرَةً وَبَاطِنَةً». هرجا بنگریم، چیزی جز نعمت الهی نمی‌بینیم و اگر نقصی دیده می‌شود، نتیجه خروج انسان از مسیر درست بهره‌گیری از نعمت است.

 

انصاری گفت: از همین رو، خداوند ابزار ادراک و عمل را در اختیار انسان قرار داد: گوش، چشم، دست، پا و همه اعضا و جوارح، تا انسان بتواند مسیر تقوا را طی کند. حتی در احکام اسلامی، حرمت این اندام‌ها حفظ شده است، چنان‌که در حد سرقت، کف دست ـ که محل سجود است ـ حفظ می‌شود، زیرا «وَأَنَّ الْمَسَاجِدَ لِلَّهِ». در کنار این نعمت‌ها، خداوند عمر را نیز به انسان عطا کرد، عمری که ریشه در «عمران» و «آبادانی» دارد و دوران حضور روح در بدن، دوران آبادانی انسان است. پس از جدا شدن روح، بدن به سرعت رو به فساد می‌رود و از همین‌رو در اسلام به تعجیل در دفن سفارش شده است.

 

صاحب تفسیر مشکاة بیان کرد: نکته ظریف آن است که خداوند مقدار عمر را از انسان پنهان کرده و این خود نعمتی مضاعف است. اگر انسان از میزان دقیق عمر خود آگاه بود، یا از شوق دیدار حق از کار بازمی‌ماند و یا در صورت کوتاه بودن عمر، دچار یأس و فلج روحی می‌شد. پنهان بودن زمان مرگ، فرصتی الهی برای تلاش، رشد و توبه است.

 

انصاری افزود: البته در موارد نادری، روح انسان به مرتبه‌ای می‌رسد که خداوند زمان رحلت را به او می‌نمایاند، چنان‌که در احوال برخی بزرگان اهل معنا نقل شده است. این موارد استثنا، نشان‌دهنده ظرفیت عظیم روح انسانی است. در مجموع، خداوند انسان را با جسم و جان، در دریایی از نعمت‌ها فرو برده و همه اسباب و امکانات را فراهم کرده است تا از این مسیر به قله تقوا برسد. دعا آن است که پروردگار متعال ما را از درک، شکر و بهره‌مندی درست از این نعمت‌ها محروم نگرداند.