ضریح مطهر کانون تقدسبخشی و تبرک سوغات است
زهرا بستان گفت: ضریح مطهر بهعنوان کانون اصلی تقدسبخشی، نقطه آغاز تبرک سوغات زیارتی است؛ فرآیندی که طی آن اشیای همراه زائر، از طریق نیت، لمس، مناسک زیارتی و پیوند با تجربه قدسی حرم، حامل معنا، خاطره و برکت شده و تجربه زیارت را از فضای حرم به زندگی روزمره منتقل میکنند.
به گزارش ایکنا از خراسان رضوی، زهرا بستان، عضو هیئت علمی پژوهشکده گردشگری جهاددانشگاهی، امروز ۱۷ دیماه، در نشست علمیـ تخصصی «گردشگری و معنویت» از سلسله پیشرویدادهای پنجمین کنفرانس بینالمللی گردشگری و معنویت، در پژوهشکده گردشگری جهاددانشگاهی خراسان رضوی، با اشاره به نقش سوغات متبرک در تداوم تجربه معنوی زیارت، اظهار کرد: محور اصلی این پژوهش بر این پرسش متمرکز بوده است که امر معنوی چگونه در اشیا جریان پیدا میکند و تجربه قدسی زیارت به چه شیوهای از فضای حرم به خانه و زندگی روزمره زائر منتقل میشود.
وی با بیان اینکه ایده این پژوهش از یک مطالعه میدانی درباره خرید سوغات در مشهد شکل گرفت، افزود: در این مطالعه، زائران بهطور فرعی درباره «تبرکی»هایی که تهیه میکردند توضیح داده بودند و پاسخها گاه بسیار متفاوت و حتی دور از تصورات رایج بود. همین مسئله زمینهساز انجام پژوهشی مستقل درباره تعریف تبرک، انگیزه بردن آن و شیوههای تقدسبخشی به اشیا شد.
بستان ادامه داد: پرسش محوری این تحقیق آن بود که زائر هنگام بازگشت از حرم امام رضا(ع) چه چیزی با خود به خانه میبرد؛ آیا صرفاً یک شیء فیزیکی یا بخشی از تجربه مقدس زیارت. یافتهها نشان داد سوغات زیارتی، حاملان زنده معنا، خاطره و تجربه قدسی هستند و میتوانند پلی ملموس میان زیارت و زندگی روزمره ایجاد کنند.
عضو هیئت علمی پژوهشکده گردشگری جهاددانشگاهی با اشاره به چارچوب نظری پژوهش گفت: در این تحقیق به مفاهیمی همچون «برکت» و «تبرک» پرداخته شده است؛ مفاهیمی که در اغلب ادیان حضور دارند و در تشیع، از طریق ارتباط با امر قدسی، به اشیا و اعمال معنا میبخشند. با وجود رونق سفرهای زیارتی در ایران، پژوهش مستقلی که بهطور ویژه به سوغات متبرک و شیوههای تقدسبخشی به آن بپردازد، کمتر انجام شده بود.
وی درباره روش تحقیق توضیح داد: این پژوهش با رویکرد کیفی و از طریق مصاحبه با زائران حرم امام رضا(ع) انجام شد. نمونهها عمدتاً از میان زنان انتخاب شدند، چراکه براساس ادبیات موجود، خرید سوغات و مدیریت تبرک در خانوادهها بیشتر توسط زنان صورت میگیرد.
بستان با تشریح گونههای تبرک تصریح کرد: تبرکها در سه دسته کلی قرار میگیرند؛ نخست، اشیایی که مستقیماً به حرم تعلق دارند و زائران آنها را بهصورت رایگان دریافت میکنند، مانند نمک، نبات، گل خشک، آب سقاخانه یا غذای مهمانسرا. دسته دوم، سوغاتیهایی هستند که زائران خریداری کرده و خود به آنها تقدس میبخشند، مانند مواد خوراکی، پوشاک یا لوازم مصرفی. دسته سوم نیز متعلقات شخصی زائر است؛ مانند لباسی که هنگام زیارت بر تن داشته است.
وی افزود: انگیزه زائران از بردن تبرکها شامل حفظ و تقویت وضعیت موجود، تغییر شرایط مسئلهدار زندگی و ثبت خاطره زیارت است. حفظ سلامتی، موفقیت تحصیلی فرزندان، تحکیم دینداری اعضای خانواده، شفای بیمار، ازدواج، فرزندآوری و ثبت رویدادهای مهم زندگی، از جمله مهمترین انگیزههای مطرحشده در این پژوهش بوده است.
این پژوهشگر با اشاره به معانی تبرک در ذهن زائران بیان کرد: بیشتر افراد، تبرک را بر اساس کارکرد و تأثیر آن تعریف میکردند، هرچند برخی نیز بر این باور بودند که زیارت امری قلبی است و نیازی به بردن شیء متبرک ندارد. در این نگاه، خودِ ارتباط معنوی با امام، تبرک اصلی محسوب میشود.
بستان درباره ویژگیهای اشیای متبرک گفت: کاربردی بودن در زندگی روزمره، خاص و جدید بودن و ماندگاری، از مهمترین ویژگیهایی بود که زائران برای تبرکها برمیشمردند. خوراکیها، عطرها، اقلام مذهبی و وسایل تزیینی از جمله مصادیق پرکاربرد تبرکها بهشمار میروند.
وی با اشاره به شیوههای تقدسبخشی خاطرنشان کرد: تقدس اشیا معمولاً از کانون اصلی، یعنی ضریح، آغاز میشود و تا فضای شهر زیارتی گسترش مییابد. لمس ضریح، طواف در حرم، نیت زیارت و حتی ترکیب اشیای خریداریشده با اعمال عبادی، از جمله شیوههایی بود که زائران برای متبرکسازی اشیا به کار میبردند.
عضو هیئت علمی پژوهشکده گردشگری جهاددانشگاهی افزود: پس از بازگشت به خانه نیز، شیوههای متنوعی برای استفاده و نگهداری از تبرکها وجود دارد؛ از شخصیسازی و نگهداری جداگانه گرفته تا ترکیب با اشیای غیرمقدس، استفاده در مناسک دینی دیگر یا مصرف تدریجی و آیینی، بهویژه در مورد خوراکیها.
بستان با اشاره به یافتههای کلی پژوهش گفت: اشیای متبرک، بخشی جداییناپذیر از تجربه زیارت هستند و کارکرد آنها بهویژه در لحظات بحرانی زندگی مانند بیماری یا در مناسک گذار همچون تولد، ازدواج و ورود به مدرسه و دانشگاه، برجسته میشود.
وی با اشاره به تأثیر شرایط اقتصادی اظهار کرد: تورم و مشکلات معیشتی، کمیت و کیفیت خرید سوغات متبرک را کاهش داده و زائران را ناچار به محدود کردن این اقلام کرده است. در نهایت پیشنهاد میشود این موضوع در میان مجاوران و همچنین در قالب مطالعات بینفرهنگی درباره زائران غیرایرانی نیز بررسی شود تا ادراکها و الگوهای رفتاری متفاوت در این حوزه روشنتر شود.
انتهای پیام
