دعا و آزادسازی بردگان؛ دو شیوه جهاد فرهنگی امام سجاد(ع) در ۳۴ سال امامت

حجت‌الاسلام والمسلمین محمد نصیری، پژوهشگر دینی، در گفت‌وگو با ایکنا از خراسان رضوی و به مناسبت سالروز ولادت امام سجاد(ع)، با اشاره به شخصیت عظیم آن حضرت و شیوه مبارزه ایشان اظهار کرد: امام سجاد(ع) با به‌کارگیری زبان دعا که زبانی عمومی و همه‌فهم است و نیز با ارتباط کلامی و رفتاری خوب با بردگان و کنیزان، جهاد فرهنگی خود را دنبال کردند. آزادسازی بردگان و انتقال معارف اسلامی به آنان، گامی بزرگ در مسیر نشر معارف اهل‌بیت(ع) بود.

وی با اشاره به جایگاه کتاب صحیفه سجادیه افزود: در صحیفه سجادیه، معارف ناب اسلامی به شکلی عمیق و در عین حال قابل فهم برای عموم بیان شده است. ویژگی برجسته این کتاب، همه‌فهم بودن آن است؛ چراکه امام سجاد(ع) از قالب دعا برای انتقال معارف دینی بهره گرفتند و این خود نمونه‌ای روشن از جهاد فرهنگی ایشان با «سلاح دعا» است.
این پژوهشگر دینی با بیان اینکه ارتباط خاص امام سجاد(ع) و همسرشان با بردگان از دیگر جلوه‌های جهاد فرهنگی آن حضرت بود، تصریح کرد: بنی‌امیه نظام برده‌داری را دوباره احیا کردند، اما امام سجاد(ع) در همان فضا، بردگان و کنیزانی را خریداری می‌کردند، به آنان قرآن و احکام اسلامی می‌آموختند و سپس با تأمین سرمایه، آنان را آزاد می‌ساختند. با این روش هزاران خانواده شیعه خالص تربیت و به مناطق مختلف جهان اسلام اعزام شدند.

نصیری ادامه داد: این بردگان و موالی عمدتاً اسیران جنگی بودند که پس از آموزش، به سرزمین‌های خود بازمی‌گشتند. این اقدام، ابتکار ویژه امام سجاد(ع) در دوران امامتشان بود؛ دورانی که ایشان فاقد هرگونه محراب و منبر بودند. ظاهر این حرکت، مقابله با فرهنگ برده‌داری بود، اما در باطن، نوعی جهاد فرهنگی عمیق برای تربیت و گسترش جریان شیعه به شمار می‌رفت.

وی با اشاره به قیام امام حسین(ع) بیان کرد: امام حسین(ع) در حوادث سال ۶۱ هجری از شهادت خود آگاه بودند، اما می‌خواستند با صحنه کربلا بیشترین بهره تبلیغی و روشنگرانه را از شهادتشان ببرند. یزید با این اقدام، بزرگ‌ترین اشتباه خود را مرتکب شد. پس از واقعه کربلا و در فضای سوگواری و بیداری شیعیان، طبیعی است که گفته شود امام سجاد(ع) مردم را از قیام منع نکردند، اما خود ایشان راه شمشیر را برنگزیدند؛ چراکه این شیوه را در آن مقطع ضروری نمی‌دانستند و معتقد بودند هدف اصلی قیام امام حسین(ع)، یعنی روشنگری، پس از عاشورا محقق شده است.

این پژوهشگر دینی درباره نحوه شهادت امام سجاد(ع) نیز گفت: دشمنان اهل‌بیت(ع) همواره تلاش می‌کردند با دسیسه و توطئه، تأثیر اجتماعی ائمه را کمرنگ کنند و هرگاه در این مسیر ناکام می‌ماندند، به حذف فیزیکی روی می‌آوردند. ولید بن عبدالملک نیز تلاش فراوانی برای کاستن از محبوبیت امام سجاد(ع) انجام داد، اما وقتی موفق نشد، در نهایت ایشان را مسموم کرد و به شهادت رساند.

نصیری در پاسخ به این پرسش که چرا امام سجاد(ع) در قبرستان بقیع به خاک سپرده شدند، اظهار کرد: قبرستان بقیع از گذشته محل دفن بزرگان بنی‌هاشم و قریش بوده است و امام سجاد(ع) نیز پس از شهادت، در کنار عموی بزرگوارشان امام حسن مجتبی(ع) دفن شدند. غربت بقیع و قرار گرفتن آن در حاشیه، پدیده‌ای مربوط به دوران معاصر است، در عصر ائمه(ع)، بقیع جایگاهی شناخته‌شده و محترم داشت. ساخت حرم و بارگاه و شکل‌گیری فرهنگ زیارت، مربوط به دوره‌های بعدی است و این امر از سنت‌های رایج در میان شیعیان به شمار می‌آید.