«سرای امیرکبیر؛ از گذشته تا امروز»؛ بازخوانی میراث فرهنگی و اقتصادی حاج حسین ملک در مشهد
کتاب «سرای امیرکبیر؛ از گذشته تا امروز» با حضور پژوهشگران تاریخ و ادبیات در مشهد رونمایی شد. آیینی که در آن، ضمن مرور پیشینه تاریخی این بنای قاجاری، ابعاد کمتر گفتهشده موقوفات حاج حسین ملک در حوزههای فرهنگ، نسخههای خطی، بهداشت و حمایت از هنرمندان نیز تبیین شد و نقش او بهعنوان یکی از پیشگامان وقف فرهنگی در ایران مورد تأکید قرار گرفت.
به گزارش ایکنا از خراسان رضوی، محمد شاهینپور، مدیرعامل سازمان موقوفات ملک، امروز ۲۷ بهمنماه، در مراسم رونمایی این کتاب که در موسسه قدس مشهد برگزار شد، با اشاره به شخصیت و جایگاه والای حاج حسین ملک اظهار کرد: حاج حسین ملک از بزرگترین واقفان معاصر و یکی از نیکاندیشترین چهرههای تاریخ وقف ایران است. عمر وی از سال ۱۲۵۰ تا ۱۳۵۱ هجری شمسی امتداد داشت و در این مدت، تقریباً تمامی اموال خود را در راه مردم وقف کرد.
وی با بیان اینکه جهتگیری اصلی وقفهای حاج حسین ملک در دو مسیر مهم فرهنگی و درمانی بود، افزود: ایشان هم به سلامت جسم مردم توجه داشتند و هم به سلامت روح و روان جامعه. سرای امیرکبیر نیز از این قاعده مستثنی نیست و یکی از مهمترین موقوفات واقع در تهران به شمار میرود.
شاهینپور با اشاره به مشخصات سرای امیرکبیر، گفت: این مجموعه متشکل از حدود ۶۷۰ باب مغازه است که تقریباً دو دانگ آن متعلق به موقوفه ملک است. اهمیت این سرا از دو جنبه قابل بررسی است؛ نخست اینکه بنای آن مربوط به حدود سالهای ۱۲۶۰ تا ۱۲۶۷ و دوران امیرکبیر و دوره قاجار است و به ثبت میراث فرهنگی رسیده، بنابراین از منظر تاریخی و فرهنگی ارزش بالایی دارد. دوم اینکه درآمد حاصل از این سرا بهطور کامل در امور فرهنگی هزینه میشود.
وی افزود: تمامی درآمد سرای امیرکبیر به کتابخانه و موزه ملی ملک اختصاص مییابد. این مجموعه که در مجاورت وزارت امور خارجه در تهران قرار دارد، دارای آثار بسیار ارزشمندی است. بخش عمده آثار نگهداریشده شامل نسخههای خطی، سکهها و اشیای تاریخی متعلق به دورههای مختلف است که قسمت اعظم آن توسط خود حاج حسین ملک گردآوری شده و پس از او نیز ناظران موقوفه، از جمله فرزندان و نوادگانش، آثار متعددی را به این مجموعه اهدا کردهاند.
مدیرعامل سازمان موقوفات ملک با اشاره به گستره وقفیات حاج حسین ملک ادامه داد: طی هشت بخشنامه صادرشده از سوی او در فاصله سالهای ۱۳۱۶ تا ۱۳۴۰، مجموعاً حدود ۶۵ هزار هکتار از اراضی در مناطق چناران، فریمان، نصرآباد و تربت جام وقف شده است. همچنین در تهران، علاوه بر سرای امیرکبیر، بازار بینالحرمین نیز جزو موقوفات وی به شمار میرود. خانه پدری حاج حسین ملک نخستین وقف او در سال ۱۳۱۶ بود که برای تأسیس کتابخانه در نظر گرفته شد.
وی افزود: در ابتدا قرار بود محل اصلی کتابخانه و موزه در همان خانه پدری مستقر شود، اما بعدها زمینی در کنار وزارت امور خارجه خریداری شد و با ساختوسازهای لازم، کتابخانه و موزه ملی ملک به مکان فعلی منتقل شد. با این حال، خانه پدری همچنان کاربری فرهنگی دارد و در حال حاضر نیز در دست مرمت است تا دوباره احیا شود.
شاهینپور درباره جنبه درمانی موقوفات حاج حسین ملک نیز گفت: بخشی از درآمد این موقوفات در حوزه درمان و سلامت هزینه میشود که از جمله آن میتوان به دو بیمارستان در چناران و تربت جام اشاره کرد. اگر وقفنامهها و بخشنامههای حاج حسین ملک مطالعه شود، مشخص میشود که او بسیار جلوتر از زمان خود میاندیشید. در این اسناد، تمامی جزئیات مربوط به نحوه اجرای وقف، روش مصرف منابع و مسئولیت مجریان بهطور دقیق و شفاف ذکر شده است. یکی از نقاط قوت وقفنامههای وی همین دقت و جامعنگری در تعیین شیوه اجراست.
حاج حسین ملک؛ پیشگام کتابخانههای عمومی و نسخههای خطی در ایران
حسین مجتهدی، عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد، در ادامه اظهار کرد: حاج حسین ملک جلوتر از زمان خود میاندیشید و ما هنوز به زمانه فکری او نرسیدهایم. این پیشگامی ریشه در سنتی دارد که به حدود هزار سال پیش بازمیگردد و نشان میدهد نگاه علمی و فرهنگی وی ادامهدهنده سنت پیشگامانهای در تاریخ تمدن اسلامی است.
وی افزود: دارالعلم، نهادی که در قرن چهارم هجری شکل گرفت، نمونه نخستین کتابخانه عمومی در جهان اسلام بود. برخلاف تصور برخی پژوهشگران که آن را مراکز فرقهای معرفی کردهاند، دارالعلمها کتابخانههایی عمومی بودند و دسترسی عموم مردم به دانش را ممکن میکردند.
مجتهدی با اشاره به نمونه شاخص دارالعلم شاپور بن اردشیر در بغداد گفت: این مرکز نهتنها کتابهای دینی بلکه منابع متنوع علمی و فرهنگی را در بر میگرفت و نگاه آن فرامذهبی و فرادینی بود.
وی ادامه داد: چنین پیشگامی الگویی است که حدود ۹۰۰ سال بعد در شخصیت حاج حسین ملک تکرار شد؛ او نیز کتابخانهای بنیاد نهاد که در خدمت پژوهشگران و جامعه علمی کشور قرار گرفت.
استادیار دانشکده الهیات دانشگاه فردوسی گفت: حاج حسین ملک از جوانی به نسخههای خطی توجه ویژه داشت. او نسخهها را با وسواس علمی انتخاب میکرد، امانت میگرفت یا در صورت نیاز شخصاً کتابت و استنساخ میکرد و حتی در معاوضه با زمین، نسخهای به دست میآورد. این اقدامات نشاندهنده اهمیت بالای دانش و کتاب در منظومه فکری اوست.
وی افزود: فهرستنویسی نسخههای خطی یکی از اقدامات مهم ملک بود تا آثار در دسترس پژوهشگران قرار گیرند. او با دعوت از چهرههای شاخص، این کار را آغاز کرد و پس از او با تلاش پژوهشگران ادامه یافت. امروز کتابخانه ملک با حدود ۱۹ هزار نسخه خطی، یکی از شش مرکز بزرگ نسخههای خطی ایران است.
مجتهدی تأکید کرد: هنوز حق این میراث عظیم ادا نشده و معرفی، تصحیح و نسخهبرگردانی نسخهها میتواند کتابخانه ملی ملک را به پرچمدار جریان فرهنگی نسخههای خطی تبدیل کند. اندیشه حاج حسین ملک که کتاب، دانش و میراث علمی را محور توسعه جامعه میداند، الگویی الهامبخش برای واقفان و فرهنگدوستان معاصر است.
کمبود منابع، چالش اصلی نگارش کتاب «سرای امیرکبیر؛ از گذشته تا امروز»
مرضیه مرتضوی قصابرسایی، نویسنده کتاب، اظهار کرد: نگارش این کتاب به سال ۱۴۰۰ بازمیگردد و حدود یک سال زمان برد. مهمترین دغدغه من در تهیه آن، کمبود منابع بود. از همین رو، از پروندههای موجود در دفتر، اسناد و مدارک آرشیوی کتابخانه و حوزه ملک بهره فراوان بردم و در مواردی که اطلاعات محدود و ناقص بود، ناچار از تحلیلهای شخصی خود استفاده کردم.
وی به تاریخچه بازار تهران و ارتباط آن با سرای امیرکبیر پرداخت و گفت: تاریخچه بازار تهران به حدود ۵۰۰ سال پیش و دوره شاه طهماسب صفوی بازمیگردد. آن زمان تهران شهری کوچک و از توابع شهر ری بود و دارای چهار محله بود که یکی از آنها بازار نام داشت. اوج رونق بازار تهران به دوره قاجاریه بازمیگردد؛ زمانی که آقا محمدخان قاجار تهران را به پایتختی خود انتخاب کرد و جانشین او، فتحعلیشاه، مسجد شاه را بنا نهاد و پیرامون آن دکانهای متعددی ایجاد شد.
مرتضوی ادامه داد: محمدشاه قاجار بازار بینالحرمین را احداث کرد که محل فعلی کتابخانه و موزه سابق ملک است. اما اوج شکوفایی بازار در دوره سلطنت ناصرالدینشاه و به ویژه دوران صدارت امیرکبیر رخ داد.
وی درباره معماری کاروانسراها تصریح کرد: ساختار معماری کاروانسراها معمولاً یکسان بود، اگرچه تفاوتهایی بین هر سرا وجود داشت. در سرای امیرکبیر، حیاط بارانداز دارای سکویی در وسط بود که کالاها از آن به سراسر کشور و خارج حمل میشد. این بارانداز محل تردد کاروانها و محل بارگیری و تخلیه کالاها بود.
نویسنده درباره نقش میرزا امیرکبیر در تاسیس این بنا گفت: در سال ۱۲۶۵ هجری قمری، میرزا امیرکبیر به منظور حمایت از تولیدات ملی و محصولات ایرانی تصمیم گرفت بازار و کاروانسرایی در بازار تهران احداث کند و ساخت آن را به دوست صمیمی خود، محمد مهدیجا، پدربزرگ حاج حسین ملکی، سپرد. ساخت این بازار و کاروانسرا دو سال طول کشید و پس از پایان، به نام بازار امین و کاروانسرای اتابکی شناخته شد که دارای ۳۳۶ مغازه بود.
وی به مالکیت و تغییرات سرای امیرکبیر اشاره کرد: مالکیت این کاروانسرا در طول زمان دستخوش تغییراتی شد. پس از فوت امیرکبیر، یک دانگ کاروانسرا به نام محمد مهدی و دو دانگ دیگر به نام همسر او، خانم عزتالدوله، شد. در طول دوره قاجار، مالکیت آن به دست خاندانهای مختلف رسید و نهایتاً در دوره پهلوی اول، با مشارکت برادران، بخشی از آن خریداری و بازسازی شد. در سال ۱۳۲۷ شمسی، ساختمان جدیدی با دو طبقه زیرزمین و دو طبقه روی هم با ۶۱ واحد تجاری احداث شد.
مرتضوی افزود: پس از انقلاب، بخشی از مالکیت سرای امیرکبیر به بنیاد شهید، بخشی به موسسه خیریه کهریزک و بخش دیگر به آستان قدس رضوی منتقل شد. در سالهای بعد، دفتر سرپرستی جهت مدیریت امور مستاجران و بازسازی بنا تاسیس شد. پس از آتشسوزی سال ۱۳۷۰، بازسازی حیات سوم انجام شد و در سال ۱۳۷۴ نیز قهوهخانه شمال غربی سرای امیرکبیر بازسازی و پاساژی با ۱۳۰ مغازه و سه طبقه ساخته شد.
وی تأکید کرد: امروز، مالکیت سرای امیرکبیر میان چند نهاد و خانواده تقسیم شده است و این سرا همچنان به عنوان بزرگترین موقوفه تجاری حاج حسین ملک در بازار تهران، به عرضه، پخش و صادرات انواع قماش و منسوجات به سراسر ایران و خارج از کشور ادامه میدهد.
انتهای پیام
