نقش وحی در شکوفایی عقل

به گزارش ایکنا، حجت‌الاسلام والمسلمین مرتضی جوادی آملی، رئیس بنیاد بین‌المللی اسراء و استاد حوزه، چهارم اسفندماه و در ادامه سلسله مباحث روزانه خود به مناسبت ماه مبارک رمضان که در بنیاد بین‌المللی علوم وحیانی اسرا در قم برگزار شد، به بررسی «جایگاه عقل در پرتو وحی» پرداخته و کوشیده است با نگاهی تحلیلی و قرآنی، نسبت میان عقل انسانی و هدایت آسمانی را روشن سازد. 

 

متن سخنان حجت‌الاسلام جوادی آملی در ادامه می‌آید:

 

عقل، امام وجود انسان است و این عقل است که هدایتگر و راهنماست؛ درست است که عقل قابل مقایسه با وحی نیست. ما بین عقل و وحی و شمع و شمس اختلاف می‌بینیم ولی این شمس است که شمع را در وجود ما روشن کرده است. عقل، فاعل مباشر است و می‌گوید این کار را بکن و نکن.

 

عقل، روشنی، قدرت و شکوفایی خود را از وحی می‌گیرد؛ اگر از وحی گرفت، دفائن عقول، شکوفا می‌شود ولی اگر نگرفت، عقل ضعیف و قاصر است که قدرت تشخیص و اقدام ندارد و این عقل به اسارت رفته است. کم من عقل اسیر تحت هوی امیر. 

 

اولین چیزی که وحی برای او احترام و اهمیت قائل است، عقل است و عقل در پیشگاه وحی هم محترم و هم مهم است زیرا عقل است که در درون وجود انسان فعال است و هدایتگری و روشنگری و زمامداری می‌کند لذا مسئله عقل در پیشگاه وحی بسیار بالاست. اینکه حضرت استاد جوادی آملی در حدود 30 سال پیش سخنرانی محرم خود را به این موضوع اختصاص دادند، برای همین است.  

 

اگر کسی اهل عقل و تعقل و اندیشه نباشد، آلودگی‌ها او ر ا احاطه خواهد کرد؛ این عقل است که آلودگی را مانند نور که تاریکی را کنار می‌زند، کنار می‌زند؛ همانطور که جهل و نادانی آسیب عقل نظری است، حسد و طمع و آز، رجس عقل عملی است. ظن و گمان و وهم و خیال و شک و ریب تاریکی است و حقیقتی که می‌تواند این‌ها را کنار بزند و رجس و آلودگی را پاک کند، عقل است. 

 

خداوند در قرآن کریم فرموده است: وَيَجْعَلُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ؛ یعنی خدای عالم پاکیزگی و طهارت را به کسانی داده است که رجس از آنان دور است؛ در آیه شریفه فرموده است: إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا. 

 

در مورد اهل بیت(ع) یک اراده تکوینی فوق‌العاده در کار است که همه آن‌ها مطهر به طهارت فوق‌العاده الهی هستند؛ إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا. این رجس همه نوع آلودگی در سطح عقل نظری و عقل نظری را شامل می‌شود که گفته شد عقل عملی مواردی مانند تواضع و تکبر، حب دنیا، عشق و ... است؛ حرص، آز، طمع، غرور و کبر همه جنود جهل هستند که امام هم حدیث عقل و جهل را شرح کرده است.

 

این‌ها همه آلودگی عقل عملی است و اگر انسان در حوزه عقل عملی به فعلیت نرسید، محبت به دنیا، حرص و مقام‌پرستی، مال‌پرستی و قدرت‌پرستی در راستای جنود جهل بر او غلبه خواهد کرد. 

اهل بیت(ع) با اراده تکوینی خداوند آنقدر پاک و منزه هستند که فرمود: و یطهرکم تطهیرا. درجه اعلایی از پاکی دارند که هیچ آلودگی در ساحت آنان راه ندارد و بخواهند به حقیقت قرب الله نزدیک شوند و با حقیقت قرآن تماس بگیرند که طبق فرموده سوره واقعه: لَا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ. باید با چنین نوع طهارتی باشد. 

 

ما که این نوع توفیق طهارت را نداریم ولی با طهارتی از عقل که می‌تواند ما را از این رذایل نجات دهد بکوشیم؛ خداوند بارها ما را به تفکر و تعقل و اندیشه دعوت کرده است تا عقل را محور وجود قرار دهیم زیرا اگر نباشد، دشمنان بیرونی و درونی بر ما حمله خواهند کرد.

 

دشمن بیرونی به جای خود زیرا اگر دشمن درونی یعنی جهل، نادانی، حرص، طمع و هوای نفس از بین برود، دشمن بیرونی هم کاری از پیش نخواهد برد. امام رضا(ع) فرمودند: انسان یک دوست و یک دشمن دارد و تنها دوست او عقل او و تنها دشمن او جهل او هست؛  انسان 10 تا و 20 تا دوست و دشمن ندارد بلکه یکی دارد و آن عقل است؛ عقل اگر بود، دین، صاحب خیر، کتاب خوب و راه خوب برای انسان می‌آورد.

 

این جهل و جهالت انسان است که دشمن بیرونی را می‌آورد و این جهالت است که از شرق و غرب می‌خواهد فلان کار را بکنند. این مقدم داشتن کلمه صدیق و عدو برای انحصار است؛ صدیق کل امرء عقله و عدوه جهله. این بیان ارزشمند آقا علی بن موسی الرضا(ع) است. بنابراین وحی چه در چهره قرآنی و چه در چهره عترت در جهت شکوفایی عقل انسان است و ما متأسفانه از این حقیقت والای انسانی که می‌تواند نقش‌آفرین باشد و نظام ما را به سامان شایسته برساند، کمتر بهره‌مند هستیم.

 

خداوند معاذالله رجس به کسی نمی‌دهد ولی وقتی کسی به عقل خود اعتنا نکرد و به آن بی توجه شد، رجس جای آن را خواهد گرفت؛ خدا منزه از هر نقص و عیب است ولی چرا آلودگی می‌آید؟ زیرا چراغ عقل کنار رفته است و وقتی چراغ کنار رفت به جای نور، ظلمت خواهد آمد. وقتی هدایت کنار رفت، ضلالت جای آن را می‌گیرد؛ ظلمت و ضلالت امر وجودی نیست و همین که نور و عقل از انسان دور شود، ظلمت و تاریکی جای آن را خواهد گرفت و ارجاس وجود انسان را خواهد گرفت و اگر خدا در آیه شریفه رجس را به خود نسبت می‌دهد وَيَجْعَلُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ، یعنی من به شما نور و عقل دادم و می‌توانستی با آن عقل کسب کنی و جهل و جهالت را کنار بزنی ولی تو به آن بی توجه بودی و مقصر خودت هستی. 

 

ما باید این حقیقت ارزشمند الهی را قدر بدانیم و در باب عقل، به توصیه‌های وحی به شدت عمل کنیم: ان لکل شیء  دلیل و دلیل العقل التفکر. اهل عقل، اندیشه و تفکر باشیم و هر رأی و حرفی را نپذیریم و هر نظری را نه ابطال کرده و نه بپذیریم مگر اینکه با عقل بسنجیم.

 

آن چیزی که همواره می‌تواند بین ما و خدا دلیل و حجت باشد، عبارت است از عقل که امام کاظم(ع) این دو حجت را بیان فرمودند یعنی حجت بیرونی و حجت درونی که حجت درونی همان عقل است.