تعیین تقدیر و سرنوشت در شب قدر به معنای سلب اختیار انسان نیست

براساس تعالیم دینی انسان موجودی مختار و حاکم بر سرنوشت معرفی شده است و خداوند تنها سرنوشت افرادی را تغییر می‌دهد که ابتدا خودشان آن را تغییر داده باشند؛ از همین برخی ذهن‌های ژرف و پرسشگر به مطالعات دینی این مسئله را مطرح می‌کنند که با علم به تعیین تقدیر از جانب خداوند متعال آیا نیروی اراده و ایمان انسان  زیر سؤال نمی‌رود و اساسا چگونه می‌توان این موضوع را تحلیل کرد.

در همین خصوص و با توجه به اهمیت موضوع، خبرنگار ایکنای خراسان رضوی، گفت‌و‌گویی با علیرضا آزاد، عضو هیئت علمی گروه معارف اسلامی دانشگاه فردوسی انجام داده است که در ادامه می‌خوانیم؛

ایکنا- چرا شب قدر به شب تعیین سرنوشت معروف است؟ آیا این که تقدیر و سرنوشت ما در این شب تعیین می‌شود با اراده و اختیار انسان منافات ندارد؟

شب قدر، شب نزول قرآن است. برخی این نام را به معنای قدر ارزش والای این شب به خاطر نزول قرآن دانسته‌اند و برخی این نام را به معنای تعیین تقدیر و مقدرات در این شب قلمداد کرده‌اند.

تعیین تقدیر و سرنوشت، چه در شب قدر باشد و چه هر زمان دیگری و چه فرازمانی، به معنای سلب اختیار از انسان نیست. برای فهم دقیق‌تر این مسئله، باید به چند نکته توجه کرد.

تقدیر از علم الهی به تمام وقایع گذشته، حال و آینده نشات می‌گیرد. خداوند متعال به واسطه علم بی‌نهایت و فرازمانی خود، از تمام انتخاب‌های انسان و نتایج آن‌ها آگاه است. اما این آگاهی، به معنای دخالت مستقیم در انتخاب‌های انسان نیست بلکه به آن معناست که خدا می‌داند انسان از اراده و اختیار خود چگونه استفاده می‌کند. مانند معلمی که به واسطه تجربه‌اش و مشاهده تلاش‌های دانش‌آموزان، می‌داند که کدام یک در پایان سال نمره خوب یا بد خواهد گرفت. اما آگاهی معلم سبب اخذ آن نمره نمی‌شود بلکه تلاش دانش‌آموز است که نتیجه را رقم می‌زند.

به همین نسبت، آگاهی خداوند از عاقبت انسان به معنای سلب اختیار از انسان نیست بلکه انسان با اعمال و انتخاب‌های خود، سرنوشت خویش را رقم می‌زند.

بنابراین نباید شب قدر را صرفا به عنوان شبی که در آن سرنوشت انسان به طور قطعی تعیین می‌شود، در نظر گرفت. بلکه، باید آن را به عنوان شبی که در آن اراده الهی به طور خاصی تجلی پیدا می‌کند و فرصتی برای انسان فراهم می‌شود تا با اعمال و انتخاب‌هایش بر مسیر سرنوشت خویش  تأثیر بگذارد، دانست.

ایکنا- تفاوت اعتقادات و نگاه شیعه و اهل سنت درباره شب‌های قدر چیست؟

تفاوت‌های اعتقادی میان شیعه و اهل سنت درباره شب‌های قدر در برداشت‌های مختلف از روایات ریشه دارد. در نظر شیعه براساس روایات معتبر، شب‌های قدر منحصر به سه شب نوزدهم، بیست و یکم و بیست و سوم ماه رمضان است. با این حال، شب بیست و سوم به عنوان شب قدر اصلی شناخته می‌شود.

در میان اهل سنت اختلاف نظر درباره شب قدر وجود دارد. برخی معتقدند که شب قدر تنها یک شب است و برخی دیگر معتقدند که می‌تواند در هر شبی از ماه رمضان باشد. با این حال، رایج‌ترین نظر در میان اهل تسنن، این است که شب قدر در یکی از ده شب پایانی ماه رمضان قرار دارد و شب بیست و سوم، از جمله محتمل‌ترین گزینه‌هاست و در این شب است که قرآن نازل شد.

در مجموع اهتمام شیعه به بزرگداشت شب قدر، بیشتر از اهل سنت است. قرار گرفتن شب ضربت خوردن و شب شهادت امام علی(ع) نیز در این بزرگداشت بی‌تاثیر نبوده است. روایات و آیین‌های شیعه درباره عظمت این شب هم بیشتر از روایات و آیین‌های اهل سنت است. رویکرد عرفانی به این شب به عنوان مظهر تجلی نفس کامل نیز در میان شیعه بیش از اهل سنت رواج دارد.

ایکنا- آیا در ادیان دیگر مفهومی موسوم به شب قدر داریم؟

پیش از اسلام و در یهودیت و مسیحیت و حتی بری ادیان شرق آسیا نیز به شب‌های خاصی مانند شب قدر باور داشتند که به لحاظ تقویمی برخی منطبق بر همین شب قدر بود و برخی اختلاف تقویمی داشت. لذا برخی صاحب‌نظران معتقدند که این شب پیش از نزول قرآن هم ارزشمند شمرده می‌شد و نزول قرآن در این شب، بر ارزش آن افزود.