عید فطر؛ گذار از خودسازی فردی به مسئولیت اجتماعی
سیدمحسن میرسندسی با تبیین ابعاد جامعهشناختی عید فطر گفت: این عید نماد تبدیل تجربه فردی عبادت در ماه رمضان به کنش جمعی، همبستگی اجتماعی و مسئولیتپذیری در برابر دیگران است.
سیدمحسن میرسندسی، استادیار گروه قرآن و مطالعات اجتماعی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، در گفتوگو با خبرنگار ایکنا خراسان رضوی، با تبیین جایگاه عید فطر، این مناسبت را فراتر از یک رخداد آیینی و نماد بازسازی اعتماد و انسجام در جوامع اسلامی برشمرد و اظهار کرد: در آن، تجربه فردی روزهداری به کنش جمعی و مسئولیتپذیری در برابر دیگران تبدیل میشود.
این پژوهشگر افزود: عید فطر در سنت اسلامی تنها یک رخداد آیینی ساده نیست، بلکه نماد گذار انسان از تجربه فردی عبادت به عرصه اجتماعی مسئولیت محسوب میشود و مسلمانان در ماه رمضان با تمرینهای روحی، نوعی بازسازی درونی را رقم میزنند که تجلی بیرونی آن در مناسبات اجتماعی عید فطر نمایان است. در نگاه جامعهشناسی، آیینهای جمعی همچون عید فطر فرصتهای نادر بازسازی اعتماد و انسجام اجتماعی هستند، چراکه افراد پس از یک دوره خلوت معنوی، بار دیگر در کنش جمعی و همزمانی دینی شرکت میکنند و این تجربه، بخشی از حافظه فرهنگی جوامع اسلامی است که ارزشهای اخلاقی و اجتماعی را بهصورت تکراری و نمادین بازتولید میکند.
میرسندسی در پاسخ به این پرسش که از دیدگاه جامعهشناسی، عید فطر چه تأثیری بر پیوندهای اجتماعی دارد، بیان کرد: این عید را میتوان یکی از نمونههای بارز بازتولید پیوندهای اجتماعی در جامعه اسلامی دانست و پس از یک ماه تجربه فردی روزهداری، لحظه تبدیل تجربه درونی به کنش جمعی فرا میرسد. این روز، با اجتماعات عمومی، دید و بازدیدها و فریضه زکات فطره، باعث شکلگیری نوعی همبستگی و تکامل اجتماعی میشود و براساس نظریات جامعهشناسی، آیینها و مناسک جمعی همواره نقش مهمی در بازسازی وجدان جمعی دارند و عید فطر دقیقاً کارکرد تقویت و بازآفرینی وجدان جمعی را ایفا میکند و تجربه شخصی پرهیز را به همبستگی و رواداری اجتماعی بدل میسازد.
وی با بیان اینکه در فرآیند جامعهپذیری دینی، این عید یادآور آن است که معنای دینداری در انزوا شکل نمیگیرد، تصریح کرد: بلکه در ارتباط، تعاون و بخشش معنا مییابد و در قرآن نیز این پیوند اجتماعی ضمن آموزه تقوا و انفاق برجسته شده است؛ چنانکه آیه ۱۰۳ سوره توبه با عبارت «خذ من اموالهم صدقه تطهرهم و تزکیهم بها» تأکید دارد که تطهیر فرد در پیوند با جمع معنا مییابد و زکات فطره نیز نماد همین پیوند است. همچنین آیه ۱۸۵ سوره بقره جلوهای از همین معنای جمعی است، زیرا بزرگداشت هدایت خداوند موضوعی جمعی است که در نماز عید فطر و گردهمایی و تکبیرهای همصدا تجسم پیدا میکند.
استادیار گروه علوم قرآن پژوهشگاه فرهنگ و تمدن اسلامی در تشریح این موضوع که چرا عید فطر همزمان با پایان عبادت فردی و آغاز مسئولیت اجتماعی است، تأکید کرد: این همزمانی تصادفی نیست و نشانه عمق دید قرآنی به انسان است و در قرآن، عبادت نوعی تمرین برای مسئولیت اجتماعی محسوب میشود؛ یعنی فردی که در رمضان مرزهای خویشتن را با تقوا تقویت کرده، اکنون آماده ورود آگاهانه به جامعه است. آیه ۱۸۳ سوره بقره با عبارت «لعلکم تتقون» نهتنها هدف روزه را تقوا میداند، بلکه دعوت به زیست مسئولانه در میان دیگران را مطرح میکند و این مسئولیت در عید فطر با پرداخت زکات و حضور در اجتماع و تبریک و همدلی عینیت اجتماعی مییابد.
میرسندسی ادامه داد: در منطق دینی، عبادت در خلأ اجتماعی بیمعناست و رمضان دورهای برای خودسازی، تزکیه کنشها و تأمل در مسئولیت انسانی است و فطر، لحظه تجلی این خودسازی در جامعه است و فرد مسلمان پس از رمضان، بهصورت نمادین از مرحله خودسازی درونی وارد جامعهسازی بیرونی میشود. زکات فطره دقیقاً مرز میان فرد و جامعه را مشخص میکند و عملی عبادی است که فقط در پیوند با دیگران مفهوم مییابد و آیات ۱۴ و ۱۵ سوره اعلی با عبارت «قد افلح من تزکی و ذکر اسم ربه فصلی» نشان میدهد که تزکیه و یاد خدا مقدمه عمل بیرونی است، نه پایان آن. بنابراین، فطر مرحله گذار از عبادت فردی به تعهد اجتماعی است، زیرا انسان پاکشده باید اکنون مسئولیت خود را در برابر دیگران در کمک، همدلی و عدالت ایفا کند.
استادیار پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی درباره ویژگیهای منحصربهفرد این عید در مقایسه با دیگر اعیاد مذهبی، بهویژه در زمینههای فرهنگی و اجتماعی، گفت: عید فطر، برخلاف سایر اعیاد مذهبی، مسیر تبدیل رنج ارادی به شادی جمعی را نمایان میسازد و اگر برای مثال، قربان نماد ایثار بیرونی است، فطر نماد پالایش درونی و همبستگی فرهنگی است.
از نظر جامعهشناسی معاصر دینی، این عید نوعی انتقال حالت روانی جمعی از ریاضت به سرور مشترک است و گویی جامعه از یک آزمایش بزرگ عبور کرده و اکنون جشن پیروزی معنوی را برگزار میکند. همچنین عید فطر ویژگی منحصربهفرد خود را در پیوند عبادت با عدالت اجتماعی و با توزیع فرهنگی نشان میدهد. اعیادی چون قربان یا میلاد پیامبر(ص) جنبه یادبود و نیایشی دارند، اما عید فطر یک عمل اجتماعی سازمانیافته است که پرداخت زکات فطره در آن مرکزیت دارد و از دید جامعهشناسی اقتصادی، نوعی سازوکار برای کاهش فاصله اقشار اجتماعی تلقی میشود. فرهنگ عید فطر نه صرفاً جشن و شادی، بلکه بازآفرینی هویت مشترک مسلمانان بر پایه تجربه جمعی رمضان است.
وی افزود: رمضان از دیدگاه تفسیر قرآن، مصداقی از مفهوم فوز است که در آیه ۱۸۵ آل عمران با عبارت «فمن زحزح عن النار و ادخل الجنه» آمده است و نشان میدهد رستگاری نهفقط رهایی فردی، بلکه پیوند با انسانهای دیگر است و جایی که گذشت و همدلی شالوده هویت دینی میشوند. ویژگی خاص عید فطر در این است که شادی آن از جنس مصرف یا هیجان نیست، بلکه با نوعی شکفتگی و بالندگی اخلاقی همراه است و مردم احساس میکنند با هم در یک جریان تربیتی مشارکت داشتهاند و همین امر زمینه شکلگیری و تقویت سرمایه اجتماعی اخلاقی جامعه را فراهم میسازد.
میرسندسی در بخش پایانی سخنان خود به جلوههای فرهنگی متفاوت این عید در جوامع مختلف اشاره کرد و گفت: پژوهشهای مردمنگارانه نشان میدهد که گرچه محتوای دینی عید فطر مشترک است، اما شیوههای فرهنگی آن در جوامع عربی با تمرکز بر گردهمایی طایفهای، در ایران با دید و بازدید خانوادگی و لباس نو و در مالزی و اندونزی با آداب بخشش گسترده بسیار متنوع است. حتی در جوامع مهاجر مسلمان در غرب، این عید به نمادی از حفظ هویت فرهنگی تبدیل شده است و این نوع تنوع فرهنگی دارای بنیان واحدی، یعنی بازگشت از خلوت به جمع، است و نکته مهم آن است که در همه این فرهنگها ارزشهای مشترک قرآنی مانند بخشش و وحدت پایدار ماندهاند. از نگاه تفسیری، این تنوع تأییدکننده آیه ۱۳ سوره حجرات است که میفرماید «جعلناکم شعوباً و قبائل لتعارفوا» و نشان میدهد تفاوتهای فرهنگی نه مانع، بلکه بستر تکامل و شناخت متقابل مؤمنان است.
وی افزود: عید فطر در اصل، تجربهای جهانی از وحدت زمان و معناست و میلیونها نفر در سراسر جهان در یک روز واحد، با اعمال یکسان، شادی و دعا را تجربه میکنند و این همزمانی یکی از قویترین سازوکارهای ایجاد هویت جمعی تلقی میشود. بر این اساس، فطر نمایانگر پیوند میان امت و زمان مقدس است و آیه ۹۲ سوره انبیا با عبارت «إن هذه أمتکم أمة واحدة» نشاندهنده یگانگی در اشتراک معنا و ارزش است. فطر به مسلمانان یادآوری میکند که وحدت واقعی در تجربه عبادت و اخلاق جمعی نهفته است و در دنیای معاصر که شکافهای قومیتی رو به گسترش است، فطر میتواند بهمثابه یک فضای اجتماعی اخلاقی عمل کند. افزون بر آن، در عصر رسانههای دیجیتال، بازتابهای جهانی عید فطر نوعی همدلی بینفرهنگی ایجاد کرده است و از آن میتوان بهعنوان پدیده «وحدت مجازی» یاد کرد که در آن مؤمنان با به اشتراک گذاشتن دعا و تبریک در فضای آنلاین، مصداقی از آیه ۱۰۳ سوره آل عمران و عبارت «واعتصموا بحبل الله جمیعاً» را به نمایش میگذارند.
انتهای پیام
