فطرت و دین؛ دو مبنای ایستادگی در برابر متجاوز

حجت‌الاسلام والمسلمین محمدرضا نوری کوهبنانی، مدیر گروه مطالعات قرآنی بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، در گفت‌وگو با ایکنا از خراسان رضوی، ایستادگی در برابر تجاوز و ظلم را از اصول اساسی در اندیشه اسلامی دانست و اظهار کرد: این اصل نه‌تنها در احکام دینی مورد تأکید قرار گرفته، بلکه ریشه در فطرت انسانی نیز دارد. قرآن کریم با بیان مشروعیت دفاع در برابر ظلم و تشویق به حمایت از مظلومان، این گرایش فطری را تأیید و هدایت کرده است.

وی ادامه داد: یکی از ویژگی‌های اساسی انسان، گرایش به عدالت و نفرت از ظلم است. انسان به‌طور طبیعی در برابر تجاوز به حقوق خود و همنوعانش واکنش نشان می‌دهد و از جان، مال و کرامت خویش و دیگران دفاع می‌کند. در اندیشه اسلامی، این گرایش طبیعی به‌عنوان بخشی از «فطرت الهی» انسان شناخته می‌شود.

نوری کوهبنانی با اشاره به اینکه دین اسلام دینی مبتنی بر فطرت است، بیان کرد: اسلام نه‌تنها این گرایش طبیعی را تأیید کرده، بلکه آن را در قالب احکام و قوانین اجتماعی سامان داده است. قرآن کریم و سنت پیامبر اکرم(ص) مسلمانان را به دفاع در برابر ظلم و حمایت از مظلومان دعوت کرده‌اند و بررسی آیات و روایات نشان می‌دهد که ایستادگی در برابر متجاوز نه‌تنها یک حکم شرعی، بلکه یک اصل فطری و انسانی است.

فطرت الهی؛ سرآغاز ایستادگی در برابر ظلم

مدیر گروه مطالعات قرآنی بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی در تعریف فطرت گفت: فطرت در اصطلاح اسلامی به سرشت اولیه و گرایش‌های درونی انسان گفته می‌شود که خداوند در وجود او قرار داده است. قرآن کریم می‌فرماید: «فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْهَا لَا تَبْدِیلَ لِخَلْقِ اللَّهِ» (روم: ۳۰). این آیه بیان می‌کند که خداوند انسان را بر اساس سرشتی الهی آفریده است.

وی یکی از مهم‌ترین جلوه‌های این سرشت را گرایش به عدالت و نفرت از ظلم دانست و افزود: در بسیاری از آیات قرآن، عدالت به‌عنوان یک اصل بنیادین معرفی شده است. طبق آیۀ ۹۰ سورۀ نحل: «إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ»، با توجه به اینکه تجاوز و ظلم با عدالت در تضاد هستند، فطرت انسانی به‌طور طبیعی در برابر آن مقاومت می‌کند.

نوری کوهبنانی با بیان اینکه قرآن دفاع از مظلومان را وظیفه‌ای مهم و همگانی معرفی می‌کند، ادامه داد: آیه «وَمَا لَکُمْ لَا تُقَاتِلُونَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَالْمُسْتَضْعَفِینَ» (نساء: ۷۵) نشان می‌دهد که دفاع تنها برای حفظ منافع شخصی نیست، بلکه شامل حمایت از انسان‌های مظلوم نیز می‌شود.

مدیر گروه مطالعات قرآنی بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی با پرداختن به آیات و روایاتی از اهل‌بیت(ع)، بر ضرورت مقابله با متجاوز تأکید کرد و گفت: خداوند در آیۀ ۱۹۴ سورۀ بقره با بیان «فَمَنِ اعْتَدَى عَلَیْکُمْ فَاعْتَدُوا عَلَیْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَى عَلَیْکُمْ»، اصل مقابله متناسب با تجاوز را بیان می‌کند.

وی با بیان اینکه در منابع روایی اسلام نیز دفاع از حقوق انسان جایگاه بسیار مهمی دارد، افزود: پیامبر اکرم(ص) می‌فرمایند: «مَنْ قُتِلَ دُونَ مَالِهِ فَهُوَ شَهِیدٌ» (الکافی، ج۵، ص۵۲). در حدیثی دیگر آمده است: «مَنْ قُتِلَ دُونَ أَهْلِهِ فَهُوَ شَهِیدٌ» (الکافی، ج۵، ص۵۳). همچنین در روایتی دیگر از پیامبر(ص) نقل شده است: «مَنْ قُتِلَ دُونَ دِینِهِ فَهُوَ شَهِیدٌ» (سنن الترمذی، ج۴، ص۳۰).

نوری کوهبنانی با تأکید بر اینکه این احادیث نشان می‌دهد دفاع از مال، خانواده و دین عملی ارزشمند است و حتی کشته شدن در این راه مقام شهادت را به همراه دارد، بیان کرد: از امام علی(ع) نیز نقل شده است: «کُونُوا لِلظَّالِمِ خَصْماً وَلِلْمَظْلُومِ عَوْناً» (نهج‌البلاغه، نامه ۴۷)؛ بیانی که بر ضرورت مقابله با ظلم و یاری‌رسانی به مظلومان به‌مثابه وظیفه‌ای انسانی و دینی تأکید دارد.

مدیر گروه مطالعات قرآنی بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی ادامه داد: امام صادق(ع) نیز می‌فرمایند: «إِنَّ اللَّهَ فَوَّضَ إِلَى الْمُؤْمِنِ أُمُورَهُ کُلَّهَا وَلَمْ یُفَوِّضْ إِلَیْهِ أَنْ یَکُونَ ذَلِیلًا» (الکافی، ج۵، ص۶۳) که به‌صراحت نشان می‌دهد پذیرش ذلت و تسلیم شدن در برابر ظلم، با آموزه‌های اسلامی ناسازگار است.

نوری کوهبنانی با اشاره به اینکه در فقه اسلامی، مسئله دفاع در ابواب مختلفی مانند «جهاد» و «دفاع مشروع» مطرح شده است، اظهار کرد: فقها معتقدند اگر جان، مال، ناموس یا سرزمین انسان مورد تهدید قرار گیرد، دفاع از آن جایز و در بسیاری از موارد واجب است. فقهای بزرگ اسلام نیز تأکید کرده‌اند که در صورت تجاوز دشمن به سرزمین اسلامی، دفاع بر همه مسلمانان واجب می‌شود.

وی با بیان اینکه یکی از ویژگی‌های مهم احکام اسلامی، هماهنگی حکم دفاع با فطرت انسانی است، اضافه کرد: دفاع در برابر تجاوز نیز از همین ویژگی برخوردار است. انسان به‌طور طبیعی دارای غریزه حفظ بقاست و در برابر تهدید واکنش نشان می‌دهد. همچنین حس عدالت‌خواهی در سرشت انسان وجود دارد و او به‌طور طبیعی از مظلوم حمایت می‌کند.

نوری کوهبنانی با تأکید بر اینکه اسلام این گرایش طبیعی را تأیید کرده و آن را در قالب قوانین مشخص تنظیم کرده است، بیان کرد: بنابراین، دفاع در برابر متجاوز نه‌تنها یک حکم شرعی، بلکه یک اصل فطری است. بر این اساس، ایستادگی در برابر متجاوز دارای دو مبنای اساسی است که شامل مبنای فطری و مبنای دینی می‌شود.

مدیر گروه مطالعات قرآنی بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی در توضیح مبنای فطری و دینیِ ایستادگی در برابر متجاوز گفت: از نظر فطری، انسان به‌طور طبیعی ظلم را نمی‌پذیرد و از حقوق خود دفاع می‌کند. از نظر دینی نیز قرآن کریم دفاع در برابر تجاوز را مشروع دانسته و مسلمانان را به حمایت از مظلومان دعوت کرده است. روایات پیامبر اکرم(ص) و اهل‌بیت(ع) نیز دفاع از جان، مال، خانواده و دین را دارای ارزش والا معرفی کرده‌اند.