دانشگاه؛ وجدان آگاه جامعه در بزنگاه‌های تاریخ

به گزارش ایکنا از خراسان رضوی، عبدالرضا‌ جوان‌جعفری، رئیس دانشگاه فردوسی مشهد، امروز ۲۳ اردیبهشت ماه در مراسم دهه سرآمدی آموزشی که در محل تالار دکتر رحیم‌زاده دانشگاه فردوسی مشهد برگزار شد، ضمن تبریک هفته معلم و روز سرآمدی به اساتید، اظهار کرد: امروز می‌خواهم به شرایط خاص کشور و نقش ما دانشگاهیان در این وضعیت اشاره کنم. بهتر می‌دانید که شرایط همواره ویژه است اما اکنون ما با سرعت و فشردگی تمام در حال نگارش تاریخ هستیم. شاید این تهاجمی که در دهه اخیر علیه ما رخ داده از نظر کیفیت، حجم وسیع و قدرت، مهم‌ترین جنگ دنیا باشد؛ تهاجمی که بیش از جنگ‌های کلاسیک، به یورش‌ های استعمارگران دوران باستان برای سلطه‌گری شبیه است.

وی با اشاره به اینکه چرا دشمنان برای حمله به ایران این‌همه هزینه می‌کنند؛ هزینه‌ هایی که گاه تا ۱۰۰ میلیارد دلار و حتی بیشتر تخمین زده می‌شود، افزود: برای کسانی که «پول‌پرست» هستند و حتی یک دلار را نیز با وسواس حساب‌وکتاب می‌کنند، صرف چنین هزینه‌های سنگینی چه معنایی دارد؟ به نظر من جواب تمام این سوالات در یک گزاره کوتاه خلاصه می‌شود، «چون ایران می‌ارزد.» ایران ارزش این همه هزینه را دارد. 

رئیس دانشگاه فردوسی مشهد با بیان اینکه هر قدرتی که ایران را در اختیار داشته باشد، می‌تواند سایر ابرقدرت‌ها را نیز کنترل کند، عنوان کرد: شاید به همین دلیل است که ایران در طول تاریخ همواره مورد هجوم قدرت‌های جهان بوده و ملت ایران نیز تا این حد مقاوم بار آمده است. این موضوع حتی فراتر از جمهوری اسلامی است؛ پیش از انقلاب نیز با تفاوت‌هایی وجود داشته و امروز نیز وجود دارد. مسئله امروز ما صرفا یک موضع‌گیری، اشتباه یا تحلیل سیاسی نیست؛ موضوع ما یک امر ملی، تاریخی، وجودی و تمدنی است.

جوان‌جعفری با اشاره به اینکه دانشگاه به عنوان مرجع علم و وجدان آگاه جامعه، در بزنگاه‌ های تاریخی رسالتی سنگین بر عهده دارد، تصریح کرد: تجربه‌ کشورهایی مانند آلمان، ژاپن و کره که با جنگ‌های ویرانگر مواجه بودند، نشان می‌دهد که دانشگاه با حساسیت تمام در این شرایط ایستادگی کرده است و نهادهای واسطه، مرجع و شخصیت‌های میانجی را کمتر در اختیار داریم. وظیفه تقویت روحی و روانی جامعه بر دوش دانشگاه است.

۳۴ استاد شهید و ۱۸۰ دانشجوی شهید در جنگ رمضان

وی با اشاره به اینکه دانشگاه تا اینجا سهم خود را با تقدیم ۳۴ استاد شهید، ۱۸۰ دانشجو شهید و تحمل ۳۰ میلیارد دلار خسارت به زیرساخت‌ها پرداخت کرده است، خاطرنشان کرد: دانشگاه فردوسی مشهد نیز تا حد زیادی به این وظیفه پرداخته است. هرچند تعطیلی‌ها و تعلیق‌ها تا حدی مانع از ایفای کامل نقش‌ها شد اما می‌بینید که درب دانشگاه باز است و هر شب برنامه‌های مختلفی با حضور همکاران و دانشجویان برگزار می‌شود؛ نشست‌ هایی در حوزه‌های جامعه‌شناسی، روان‌شناسی و سایر علوم که نشان از پویایی این نهاد دارد.

جوان‌جعفری با اشاره با اینکه انتظار از دانشگاه بسیار عمیق‌تر از کارهایی است که تاکنون انجام شده است، گفت: امروزه ارتباط با جامعه به عنوان مهم‌ترین وظیفه و یک‌سوم از مأموریت اصلی دانشگاه تعریف می‌شود. دانشگاه باید به عنوان یک وظیفه اخلاقی، اجتماعی و تاریخی، تمام ظرفیت خود را به کار گیرد. فراموش نکنیم که جنگ با خود انواع تعارضات و دوقطبی‌ها را به همراه می‌آورد. ما برای عبور از شرایط جنگی و دوران پس از آن بیش از هر چیز به اتحاد، انسجام، تاب‌آوری، اعتماد و سرمایه اجتماعی نیاز داریم. یک جنگ، در کنار تمام فجایعش، فرصتی را فراهم کرده است تا ما دوباره بر روی دارایی‌های اجتماعی‌مان سرمایه‌گذاری کنیم.

اتحاد باید بر اساس «تفاوت‌ها» بنا شود

رئیس دانشگاه فردوسی مشهد بیان کرد: واقعیت این است که در کشوری مثل ایران و جوامعی شبیه به ما، از یک سو اتحاد و انسجام امری حیاتی و ضروری است و از سوی دیگر، این اتحاد دیگر نمی‌تواند مانند گذشته صرفا بر اساس شباهت‌ها و یکدستی‌ها شکل بگیرد. امروز، اتحاد باید بر اساس «تفاوت‌ها» بنا شود؛ یعنی پذیرش تفاوت در اندیشه‌ها، سلیقه‌ها، سبک ‌های زندگی و سایر تمایزها.

جوان‌جعفری با اشاره به اینکه بر اساس یافته‌های جامعه‌شناسی، در جوامع متکثر و در حال توسعه ما به نوعی از «انسجام ارگانیک» نیاز داریم، خاطرنشان‌ کرد: ما محکوم به رسیدن به اتحاد و انسجامی جدید هستیم. اتحادی که تفاوت‌ها را بپذیرد و بداند که سرنوشت همه ما به هم گره خورده است. حقیقت این است که جامعه ما از آن دورانی که بشود همه مردم، به‌ویژه جوانان و دانشگاهیان را وادار کرد تا مانند ما و یکسان بیندیشند، عبور کرده است. تفاوت یک امر طبیعی و الهی است که به خلقت و سرشت انسان برمی‌گردد به‌ویژه در جوامع مدرن و در حال گذار. لذا ما باید از این فرصت استفاده کنیم و شرایط را به گونه‌ای پیش ببریم که بعد از پایان سرافرازانه این جنگ، دوباره به تنظیمات قبلی وآن اختلافات گذشته برنگردیم.

گفتمان سازی؛ وظیفه بزرگ دانشگاه

وی افزود: این وظیفه بزرگ ما دانشگاهیان است که گفتمان‌سازی کنیم، ادبیات تولید کنیم و فرهنگی از گفتگو را بنیان بگذاریم که برگشت‌ناپذیر باشد. ما باید این مفهوم وحدت در کثرت را به جامعه و جوانان منتقل کنیم تا یکی از برکات و ثمرات جنگی باشد که سرافرازانه به پایان خواهیم رساند. واقعیت این است که اختلاف‌افکنی، حذف، طرد یکدیگر و مجروح کردن روح هم‌وطنان، به هیچ وجه انگیزه انسانی یا اخلاقی ندارد.

جوان‌جعفری بیان کرد: من از دوران جوانی و نوجوانی به یاد دارم که امام خمینی (ره) در سخنرانی تندی خطاب به بزرگان و رهبران وقت انقلاب که با هم اختلاف داشتند، جملاتی فرمودند، «من را نمی‌توانید فریب بدهید؛ این دعواها به خاطر خدا نیست» و هشدار می‌دادند که اگر این روند ادامه یابد، مسئولیت‌ها را پس می‌گیرند. منظورم این است که این دعواها،حذف کردن‌ها و طرد کردن‌ها، نه ریشه دینی دارد، نه اخلاقی و نه انسانی. متاسفانه گاهی انگیزه‌ها به اینجا ختم می‌شود که هرچه افراد کمتری بر سر سفره باشند، سهم بیشتری به ما می‌رسد . در حالی که این کشور و این سفره چنان بزرگ است که قدرت‌های جهانی به آن طمع کرده‌اند و هر کدام می‌خواهند لقمه‌ای از آن بردارند.

وی با بیان اینکه ثروت بی‌حساب، امکانات و ظرفیت‌های خدادادی این کشور بسیار بزرگتر از آن است که بخواهیم بعد از جنگ دوباره به وضعیت اختلافات بی‌پایه بازگردیم، گفت: بازگشت به آن مسیر به هیچ وجه قابل قبول نیست و این وظیفه ماست که از ابعاد مختلف جامعه‌شناسی، روان‌شناسی، حقوقی و عمومی، این گفتمان را تقویت کنیم تا راهی برای بازگشت به آن اختلافات سست وجود نداشته باشد.

دانشگاه بستر ساخت تمدن نوین اسلامی است

در ادامه حجت‌الاسلام مصطفی رستمی، رئیس نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه‌ها با بیان اینکه دانشگاه پساجنگ با دانشگاه قبل از جنگ چه تفاوتی دارد، افزود: آیا واقعا چیزی به نام پایان جنگ داریم؟ در مواجهه‌ای که امروزه ما با نظام سلطه و جریان مسلط مادی در عالم پیدا کرده‌ایم آیا تصویری از پایان این منازعه و مخاصمه وجود دارد که بخواهیم بر اساس آن بگوییم دانشگاه پساجنگ قرار است چه شرایطی داشته باشد؟ آنچه در این جنگ نشان داده شد و صحنه‌هایی که به چشم دیدیم، حکایت از واقعیتی دارد که چه دوست داشته باشیم و چه مطابق میلمان نباشد، بیش از گذشته از آن پرده‌برداری شده است. شاید شما نیز زیاد با این تعبیر مواجه شده باشید که آن نکاتی که رهبر شهید درباره آمریکا می‌ گفت، چقدر صحت داشت. 

رئیس نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه‌ها با اشاره به اینکه ما در این یک سال اخیر، از مرحله مذاکره و تبادل پیام که در دولت‌های قبلی و فعلی جریان داشت، به مرحله حمله نظامی و جنگ رسیده‌ایم، عنوان‌کرد: ما با تمدنی روبرو هستیم که با ابزار «دانش» موفق شد دنیا را به سلطه خودش درآورد اما این کار را به وحشیانه‌ ترین شکل ممکن انجام داد و در مقابل، ما یک تمدن اسلامی داریم که مدیون ایران است. پذیرش اسلام توسط ایرانیان و تلاش دانشمندان مسلمان ایرانی برای متولد کردن گنجینه‌های نهفته در این دین، باعث زایشی تمدنی شد که اگرچه غیر ایرانیان هم در آن سهم دارند، اما سهم دانشمندان و تلاشگران ایرانی در آن کاملا ممتاز است. 

رستمی تصریح کرد: جریان حضور بلژیکی‌ها در کنگو نیز شنیدنی است و شاید تابلوی تمام‌عیار استعمار باشد. آن‌ها بعد از ده‌ها سال، تنها یک دندان از رهبر مبارز استقلال‌طلب را به مردمش پس دادند. حتی پیکر او را نیز در شرایطی ذوب کرده بودند که استخوان‌هایش باقی نماند و آخرین چیزی که دو سه سال پیش به عنوان بقایای او تحویل دادند همان یک دندان بود. بلژیکی‌ هایی که اگر کسی در استخراج کائوچو کوتاهی می‌کرد، تنبیه‌اش می‌کردند و حتی از کودکان سیاه‌پوست به عنوان طعمه برای شکار تمساح استفاده می‌کردند، آن‌ها را به بند می‌بستند و در مرداب می‌انداختند تا تمساح را بیرون بکشند. این تمدن از همان ابتدا با «دانش» حرکت کرد و با باروت، نیروی بخار، دریانوردی و دانش جغرافیا توانست چند صد سال دنیا را تحت سلطه خود درآورد.

وی با اشاره از عبور از پیچ تاریخی، گفت: رهبر شهیدمان از سال‌های ۶۹ و ۷۰ این بحث را مطرح کردند. ایشان معتقد بودند که تاریخ دوره‌هایی دارد که مانند قلاب دو مقطع بزرگ را به یکدیگر متصل می‌کند. این دوره‌ها نسبت به عمر کل تاریخ کوتاه‌اند اما تاریخ قبل و بعد از خود را به دو دوره کاملا متمایز تقسیم می‌کنند. ایشان در آخرین بیانات خود در سال ۱۴۰۳ با قاطعیت اعلام کردند که این گردش تاریخی، برخلاف گذشته، به نفع جریان حق و ایستادگی در حال رقم خوردن است. 

رئیس نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه‌ها با اشاره به اینکه واقعیت این است که اتفاقات نظامی و سیاسی اخیر، از جنگ اوکراین تا نبردهای منطقه، همگی بخشی از همان پیچ تاریخی و نشانه‌ای از «افول ابرقدرتی آمریکا» است، تصریح کرد: سنت تاریخ نشان داده که هر قدرت طغیان‌گری که ادعای خدایی کرده، در اوج قدرت به زمین خورده است. اما نکته کلیدی اینجا است که در این کارزار، «علم و دانش» نقش اول را ایفا کرد. دشمن که از قدرت علمی ما هراس دارد، مستقیما جریان دانش را هدف گرفت. شهادت اساتید بزرگوار و نخبگانی همچون خانم دکتر مهسا (فارغ‌التحصیل دکتری فیزیک دانشگاه شهید بهشتی) که در حملات اخیر به همراه جمعی دیگر به شهادت رسیدند، نشان‌دهنده همین تقابل است. آنچه امروز از کیان این کشور دفاع کرد، «دانش» بود و آنچه دشمن با تمام توان به مقابله با آن برخاسته نیز، باز هم حوزه «دانش و معرفت» است.

دانشگاه نباید در بستر «سنت ایرانی» و «سنت اسلامی» باقی بماند

رستمی با بیان اینکه به نظر می‌رسد امروز بیش از هر زمان دیگری لازم است یک بار دیگر رسالت و ماموریت دانشگاه را بازخوانی کنیم، خاطرنشان‌کرد: تردیدی نیست که دانشگاه در ابتدای تاسیس در ایران، با هدف تربیت کارشناسان متخصص و افراد توانمندی شکل گرفت که قرار بود قالب‌های زندگی، تفکر و اندیشه‌ی تمدن غربی را در کشور پیاده کنند. ما دانشگاه را مانند سینما و بسیاری از حوزه‌های دیگر، از بیرون وارد کردیم اما نکته مهم اینجاست که دانشگاه در بستر «سنت ایرانی» و «سنت اسلامی» باقی نماند و خودش شروع به نقش‌آفرینی کرد. 

وی افزود: دانشگاه از همان ابتدای تاسیس، به فضایی برای تضارب آرا تبدیل شد؛ به طوری که جریان چپ از همان نخستین روزها در دانشگاه قدرت گرفت و در مقابل روایت غالب و رسمی پهلوی ایستاد. این نشان می‌دهد که دانشگاه در ایران، فراتر از یک نهاد وارداتی، به بستری برای اندیشه‌ورزی و مقاومت تبدیل شد. بنابراین امروز وظیفه ما است که بررسی کنیم دانشگاه چگونه می‌تواند در عین تخصص‌گرایی، با هویت ملی و مذهبی ما پیوند خورده و ماموریت اصیل خود را در این برهه تاریخی ایفا کند.

وی با بیان اینکه دانشگاه در ایران همواره بستری برای رشد جریان‌های ضدسلطنت و تحول‌خواه بوده است، خاطرنشان کرد: هرچند امروز برخی تحرکات ارتجاعی برای ابراز ارادت به جریان سلطنت دیده می‌شود اما اصالت دانشگاه همواره با آزاداندیشی پیوند داشته است. امروز سؤال اساسی این است که آیا زمان نقد جدی پیش‌فرض‌ها و قواعد تمدن غرب فرا نرسیده است؟ وقتی خلبانی با هواپیمای ۵۰ سال پیش، پیچیده‌ترین لایه‌های پدافندی و راداری امپراتوری نظامی آمریکا را دور می‌زند، یا وقتی دانشجوی دکتری فیزیک ما با بدنی مجروح، تخت بیمارستان را رها کرده و پای «لانچر» به شهادت می‌رسد، یعنی روایت دیگری از قدرت و کنشگری در حال شکل‌گیری است. این‌ها به ما می‌گویند که برای شکستن چارچوب‌های موجود، به انسان‌هایی شجاع و ازجان‌گذشته نیاز داریم که فراتر از ادعا، با دانش انبوه و فرهیختگی دست به قالب‌شکنی بزنند.

رستمی با اشاره به اینکه تلاش امام و معلم شهیدمان نیز همواره بر این بود که جریان علمی کشور به یک جریان «تمدن‌ساز» تبدیل شود، گفت: حقیقت این است که دانش غربی، در نهایت در خدمت همان تمدن است. چنان‌که می‌بینیم نخبگان ما را در بهترین دانشگاه‌های جهان به‌کار می‌گیرند تا برای پنتاگون سلاحی بسازند که بعدا علیه دانشمندان خودمان به کار رود. به هم زدن این قاعده و طراحی قاعده‌ای جدید، تنها از عهده دانشگاه برمی‌آید. ما نیازمند همت، وقت‌گذاری و جسارت اساتیدی هستیم که دانشگاه را به بستر ساخت «تمدن نوین اسلامی» تبدیل کنند.