مدیریت ترس در پرتو پیوستگی انسان با منبع امنیت هستی

زهرا عاصمی، روانشناس و پژوهشگر قرآنی، در گفت‌وگو با ایکنا از خراسان‌رضوی، درباره «آرامش قلبی حاصل از توکل به خدا در اضطراب‌های جمعی و فردی»، اظهار کرد: قرآن در موضوع ترس از آینده و ناامنی روحی، این حالت را نه یک احساس بی‌معنا، بلکه محصول نوعی گسست در پیوند درونی انسان با معنا، توکل و شناخت جایگاه خود در جهان می‌داند.

وی ادامه داد: براساس این نگاه، اضطراب آینده زمانی شدت می‌گیرد که انسان تکیه‌گاه را تنها در عوامل متغیر بیرونی جست‌وجو کند و با از دست رفتن این تکیه‌گاه‌ها، احساس بی‌ثباتی و پریشانی درونی پدید می‌آید.

عاصمی بیان کرد: آیات قرآن به‌ویژه بر این نکته تأکید می‌کنند که ناامنی روحی زمانی افزایش می‌یابد که فرد زندگی و سرنوشتش را در چارچوب بی‌هدفی و بی‌نظمی تصور کند و آینده را کاملاً در اختیار حوادث بداند.

این پژوهشگر قرآنی افزود: قرآن ریشه اصلی این ترس را در دو عامل غفلت از اینکه جهان بر پایه حکمت و نظم پایدار بناشده و هیچ امری بدون حساب رخ نمی‌دهد و احساس تنهایی وجودی در مواجهه با آینده می‌داند. لذا در این نگاه، وقتی انسان از حضور دائمی و حمایت‌گرانه خداوند غافل می‌شود، آینده به تصویری مبهم و تهدیدآمیز تبدیل می‌شود. برعکس، درجایی از آیات قرآن خداوند از «الا تخافوا و لا تحزنوا» سخن می‌گوید، هدف این است که انسان را از وابستگی روانی به پیش‌بینی‌ناپذیری دنیا رها کنند و نوعی آرامش مبتنی بر اعتماد درونی ایجاد شود.

وی با تأکید بر تقویت توکل به خدا در انسان برمبنای آموزه‌های قرآن، تصریح کرد: توکل به معنای چشم‌پوشی از برنامه‌ریزی نیست، بلکه ایجاد تعادل میان تلاش انسانی و آرامش قلبی است تا فرد در برابر مجهولات آینده، احساس بی‌پناهی نداشته باشد.

عاصمی با بیان اینکه قرآن اضطراب آینده را پیامد دور شدن از معنا و حضور درونی خدا توصیف می‌کند راه کاهش آن را تقویت یقین، امید فعال و آگاهی از نظم و حکمت جاری در هستی می‌داند، اظهار کرد: چند آیه و مفهوم کلیدی در قرآن برای ایجاد اطمینان قلبی در شرایطی که جامعه با اضطراب جمعی روبه‌روست به‌طور خاص مورد توجه است که این آیات الگوی آرام‌سازی روانی را از سطح فردی به سطح جمعی گسترش داده و نشان می‌دهند که آرامش پایدار تنها از مسیر بازسازی اعتماد درونی و مشترک امکان‌پذیر است.

این روانشناس و پژوهشگر قرآنی افزود: آیاتی که طمأنینه را نتیجه یادآوری می‌دانند که دل را از پراکندگی و نگرانی بیرون می‌آورد؛ مانند آیه «أَلاَ بِذِكْرِ اللّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ» که بر بازگشت ذهن و دل به یک نقطه ثابت و استوار تأکید دارد. در شرایطی که اضطراب در جامعه گسترش می‌یابد، این آیه نوعی بازتنظیم روانی جمعی را پیشنهاد می‌کند تا ترس‌های پراکنده در یک مرکز معنایی آرام‌کننده حل شوند.

وی در ادامه بیان کرد: آیاتی هم در قرآن وجود دارد که در لحظه‌های فشار اجتماعی، وعده معیت و همراهی خداوند را بیان می‌کنند؛ مانند «إِنَّ اللّه مَعَ الصَّابِرِینَ». این معیت، صرفاً یک مفهوم فردی نیست و به جمعی که در معرض نگرانی مشترک قرار دارد پیام می‌دهد که بحران، بدون پشتیبانی رهاشده نیست. همین احساس همراهی است که اضطراب‌های بزرگ را قابل‌تحمل می‌کند. آیاتی هم هستند که دعوت به «توکل آگاهانه» می‌کنند؛ نه به معنای رهاکردن تدبیر، بلکه برای جلوگیری از فرسایش روانی ناشی از نگرانی دائمی. قرآن در آیه 3 سوره طلاق «و من یتوکل علی الله فهو حسبه» نشان می‌دهد در لحظه‌های بی‌ثباتی اجتماعی، اتکا به نیرویی فراتر از توان محدود انسان می‌تواند فشار ذهنی را کاهش دهد.

عاصمی با اشاره به آیاتی امیدبخش که مرتبط با تبدیل وضعیت‌های سخت است، گفت: پیام آیه «فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْرًا» زمانی‌که اضطراب جمعی شدت می‌گیرد، نقش بازدارنده در برابر ناامیدی گسترده دارد و مسیر ذهنی جامعه را از تصور بن‌بست به‌سوی امکان‌پذیری تغییر می‌دهد، دسته‌ای از آیات به عدم خوف و حزن اشاره می‌کنند؛ مانند «اَلّا تَخافوا وَلا تَحزَنوا» که با ایجاد احساس امنیت معنوی، توان تحمل فشار روانی جمعی را افزایش می‌دهند. این آیات امنیت را به‌عنوان حالتی درونی و قابل‌انتقال در جمع معرفی می‌کنند؛ حالتی‌که می‌تواند اضطراب‌های گسترده را آرام‌تر و قابل مدیریت‌تر سازد.

این روانشناس با بیان اینکه ایمان و توکل در نگاه قرآن بیش از آنکه مفاهیمی صرفاً عبادی باشند، کارکرد روانی و اجتماعی دارند و به‌ویژه در دوره‌های بی‌ثباتی اقتصادی و فشارهای روحی، مکانیزم‌هایی ایجاد می‌کنند که ذهن و رفتار را به سمت ثبات سوق می‌دهد؛ اظهار کرد: ایمان با ایجاد چارچوب معنایی نخستین لایه آرامش را فراهم می‌کند.

وی تصریح کرد: هنگامی‌که فرد تحولات اقتصادی را صرفاً نتیجه نوسانات بیرونی نمی‌بیند و آنها را در بستری معنادار و قابل مدیریت قرار می‌دهد، شدت نگرانی کاهش می‌یابد. این چارچوب ذهنی موجب می‌شود؛ شوک‌های اقتصادی، به‌جای تبدیل‌شدن به بحران وجودی، تنها به مسائلی قابل‌عبور بدل شوند.

عاصمی بیان کرد: توکل نقش تعدیل‌کننده بر اضطراب دارد. درک اینکه تلاش انسانی زیربنای عمل است اما نتیجه نهایی تنها در اختیار عوامل محدود بشر نیست، از فشار روانی انتظارات غیر واقع‌بینانه می‌کاهد. فردی که توکل دارد، برای آینده برنامه‌ریزی می‌کند اما از پیش‌خور کردن شکست‌ها یا درگیرشدن در ترس‌های افراطی درباره اتفاقاتی که هنوز رخ نداده‌اند دور می‌ماند. این حالت، اضطراب مزمن را کاهش می‌دهد و ذهن را توانمندتر می‌سازد.

این روانشناس و پژوهشگر قرآنی با بیان اینکه ایمان، مانع فاجعه‌سازی ذهنی می‌شود؛ یعنی از بزرگ‌نمایی خطرهایی که در شرایط اقتصادی بحرانی رایج است؛ جلوگیری می‌کند، تصریح کرد: با حضور نوعی اطمینان درونی، فرد احتمال‌های منفی را تنها یکی از مسیرهای ممکن می‌بیند، نه سرنوشت قطعی. این نگاه، انعطاف روانی را بالا می‌برد و توان تصمیم‌گیری را حفظ می‌کند.

وی افزود: توکل سطح تحمل شکنندگی اقتصادی را افزایش می‌دهد. وقتی ذهن از بار سنگین کنترل کامل آینده رها شود، انرژی روانی بیشتری برای اقدام خردمندانه باقی می‌ماند. این حالت بر رفتارهای جمعی نیز اثر می‌گذارد از این‌رو جامعه‌ای که در آن توکل و امید فعال وجود دارد، کمتر به رفتارهای هیجانی مثل هجوم اقتصادی، تصمیمات عجولانه یا گسترش ناامیدی دچار می‌شود.

عاصمی گفت: ایمان از طریق ایجاد معنا و ثبات درونی و توکل از طریق تنظیم رابطه میان تلاش و نتیجه، ترس‌های اقتصادی و روانی را مهار می‌کنند و نوعی آرامش سازنده و همراه با عمل را به وجود می‌آورند.