احیای غدیر، تکلیفی برای خروج از تاریکیهای عصر غیبت + فیلم
عید غدیرخم، برترین اعیاد امت اسلام و فرصتی استثنایی برای تجدید پیمان با ولایت الهی است. با توجه به اهمیت این مناسبت در تبیین جایگاه امام امیرالمؤمنین(ع) و پیوند آن با دوران انتظار حضرت مهدی(عج)، بررسی ابعاد تربیتی و اجتماعی این روز ضرورت دارد. در این گفتار، با محوریت آموزههای امام صادق(ع) و امام رضا(ع)، به تحلیل جایگاه غدیر بهعنوان یک ابزار فرهنگساز در جامعه و راهکاری برای دستیابی به امنیت و رشد انسانی پرداخته شد.
سرویس اندیشه ایکنا در ایام عید سعید غدیرخم در گفتوگو با حجتالاسلام والمسلمین مهدی هاشمینسب، استاد حوزه، به بررسی جایگاه والای این مناسبت و نقش آن در تربیت اجتماعی پرداخت. ایشان در این گفتوگو، احیای غدیر را وظیفهای بر دوش هر مسلمان معرفی کرده و بر ضرورت انتقال این پیام از پدران به فرزندان و تبدیل آن به یک فرهنگ جاری در محیطهای اجتماعی و خانگی تأکید میکنند. مشروح سخنان را در ادامه با هم میخوانیم و میبینیم:
بسم الله الرحمن الرحیم: الحمد و الثناء لله رب العالمین و الصلاة و السلام علی اشرف الانبیاء و المرسلین، حبیبنا و سیدنا ابیالقاسم المصطفی محمد و آله الطیبین الطاهرین المعصومین المنتجبین، سیّما بقیةالله فی الارضین، و اللعن الدائم علی اعدائهم و منکری فضائلهم الی یوم الدین. السلام علی المهدی الذی وعد الله عزّ و جلّ به الامم.
عید بزرگ غدیر، از والاترین اعیادی است که در امت اسلام و مکتب پیامبر اکرم(ص) مورد سفارش جدی و اکید قرار گرفته است؛ چنانکه وجود نازنین رسول خدا(ص) در روایتی گرانقدر میفرمایند: «یوم غدیر خم افضل اعیاد امتی»؛ یعنی روز غدیر خم، برترینِ اعیاد امت من است.
در تبیین عظمت این روز، نقل است که مفضل بن عمر محضر امام صادق(علیهالسلام) مشرف شد و سؤالی تأملبرانگیز پرسید. مفضل در دورانی زندگی میکرد که حکام بنیامیه و بنیعباس با تمام توان تلاش میکردند تا نام و معارف اهل بیت(ع) پنهان بماند و نشر پیدا نکند؛ به همین جهت، حقایق و معارف اصیل بهطور شایسته به توده مردم نرسیده بود. مفضل از امام پرسید: «ای امام صادق، برای ما مسلمانان و امت پیامبر(ص)، چند روز در سال بهعنوان عید معرفی شده است؟
امام صادق(ع) در پاسخ فرمودند: «ما چهار عید داریم.» مفضل با وجود آنکه از محبین و نزدیکان امام بود، از این پاسخ تعجب کرد و گفت: «من عید فطر، عید قربان و روز جمعه را میشناسم؛ اما عید چهارمی که شما معرفی کردید، کدام روز است؟» امام صادق(علیهالسلام) در جوابی که بیانگر جایگاه بیبدیل این روز است، فرمودند: «آن عید، بزرگترین، شریفترین و برترین عید ما، یعنی عید غدیر است؛ چطور آن را نشناختی؟» این کلام امام نشان میدهد که غدیر نه تنها یک عید، بلکه با عظمتترین و شریفترین مناسبت در میان تمام اعیاد اسلامی است.
در لسان و آموزههای نورانی اهلبیت(علیهمالسلام) و در فرهنگ اصیل مکتب ما، عید غدیر بهعنوان بزرگترین، شریفترین و برترین عید معرفی شده است. بر همین اساس، هر عمل خیری که در این روز به انگیزه محبتِ امیرالمؤمنین(ع) و برای جلب رضا و توجه امام زمان(عج) —به عنوان یگانه وارث غدیر— انجام شود، نزد خداوند متعال از جایگاهی ویژه و پاداشی عظیم برخوردار است.
حقیقت آن است که غدیر، تجارتی است سرشار از سود؛ خوشا به حال کسی که بتواند برای احیا و تبلیغ این روز بزرگ گامی بردارد. حتی اگر این قدم، هزینهکردن مبلغی اندک برای عیدی دادن به کودکی یا نشاندن لبخندی بر لبی باشد، همین عمل کوچک به بهایی سنگین و پاداشی بزرگ از سوی پروردگار خریداری میشود و نام فرد را در زمره محبان و ارادتمندان راستین ثبت و ضبط میکند.
امام صادق(علیهالسلام) در تبیین برکت بینظیر این روز فرمودهاند که هزینه کردن در راه غدیر، صد هزار برابر پاداش دارد (و الدرهم فيه بمائة ألف درهم). این یعنی اگر کسی به نیت غدیرِ امیرالمؤمنین(ع) مبلغی ناچیز خرج کند، خداوند آن را با کرامتی بیمنتها و صد هزار برابر پاداش از او میپذیرد. از این رو، عمل برای غدیر، ماندگارترین و بهترین سرمایهگذاری است که هیچ ضرر و زیانی در آن راه ندارد؛ تجارتی است که نه تنها امنیت و برکت را در پی دارد، بلکه بهترین اندوخته برای آینده و سرای باقی انسان خواهد بود.
چه فرصتی والاتر از این و چه تقارن زیبایی که ما همان ذوق و اهتمامی را که برای احیای نوروز و سنتهای باستانی خود داریم، در راه بزرگداشت غدیر به کار ببندیم. ماندگاریِ غدیر لزوماً در گرو برگزاری مراسم در حسینیهها و فضاهای بزرگ نیست؛ غدیر باید پیش از هر جا در خانههای ما زنده شود. چقدر شایسته است که مادران و بزرگترها در روز و شب غدیر، با پختن بهترین غذا و پوشاندن زیباترین لباسها بر تن فرزندانشان، این روز را در ذهن آنها ماندگار کنند. حتی اگر شرایط اقتصادی دشوار باشد، پوشیدن همان بهترین لباسی که در اختیار داریم و معطر گشتن به نیت غدیر، خود عبادتی بزرگ است.
امام رضا(علیهالسلام) در روایتی گوهربار بر این معنا تأکید کرده و فرمودهاند: هر کس در روز غدیر خود را زینت کند، بهترین لباسش را بپوشد و از خوشبوترین عطرها استفاده کند، خداوند متعال تمامی گناهان او، از کوچک تا بزرگ را میبخشد (غفر الله صغیرةً و کبیرة). حضرت در ادامه میفرمایند که خداوند ملائکهای را مأمور میکند تا برای چنین شخصی که خانهاش را به نام امیرالمؤمنین (ع) مزین کرده، پرچمی برافراشته یا حتی با نصب بادکنکی فضای جشن مهیا نموده و خانهتکانی کرده است، تا یک سال ثواب بنویسند و بر درجات و مقام قرب او بیفزایند.
لطافت و عظمت این روایت آنجا به اوج میرسد که امام رضا(ع) میفرمایند: «و إن مات مات شهیداً»؛ یعنی اگر چنین شخصی که برای غدیر قدمی برداشته، پیش از رسیدن غدیر بعدی از دنیا برود، اجر او همچون شهید است؛ مانند کسی که در میدان جهاد و در دفاع از امام زمانِ خود جانفشانی کرده است. و در مقابل، «و إن عاش عاش سعیداً»؛ یعنی اگر حقتعالی به او عمر دوباره ببخشد، زندگیاش توأم با سعادت و برکت خواهد بود. پس چه تجارتی پرسودتر از این که انسان با زینتی ساده و احیای غدیر در محیط خانواده، خود را در صف مجاهدانی قرار دهد که در رکاب ولیِ خدا با شیطان ستیز کردهاند.
در مسیر احیای غدیر، نباید تنها نظارهگر باشیم یا منتظر بمانیم تا خیّر و بانی خاصی قدم پیش بگذارد؛ بلکه شایسته است هر یک از ما با جدیتی تمام و همتی بلند، آستین همت بالا بزنیم. کافی است تصمیمی قاطع بگیریم و حتی با کنار گذاشتن مبلغی اندک به نیت غدیر، سهمی در این شکوه داشته باشیم.
باید باور داشت پولی که در راه غدیر و برای نام امیرالمؤمنین (ع) هزینه میشود، نه تنها از دارایی انسان نمیکاهد، بلکه ضامن عزت و سعادت زندگی است. این همان سرمایهای است که برکت را به سفرهها میآورد و خیر و عافیت را در میان اهل و عیال جاری میسازد. پس بیاییم با هر توان مالی، خود بانیِ این عید بزرگ باشیم و یقین بدانیم که این اهتمامِ شخصی، دریچهای از رحمت و عزتِ جاودان را به روی زندگیمان خواهد گشود.
امام رضا(علیهالسلام) با تأکید بر جایگاه والای این روز فرمودند که غدیر، تجارتی است سرشار از سود. همچنین از امام صادق (علیهالسلام) نقل شده است که هر عمل خیری در این روز، پاداشی برابر با هشتاد ماه کار خیر دارد. در روایت ارزشمند دیگری از امام رضا (علیهالسلام) آمده است که روز غدیر از چنان عظمتی برخوردار است که اگر کسی حقیقت آن را بشناسد —یعنی بداند که در چنین روزی پیامبر(ص) از جانب پروردگار مأمور به نصب امیرالمؤمنین و اهل بیت(ع) به عنوان هادی و خلیفه گشت— خداوند به او پاداشی فراتر از شمارش و حساب (ما لا یُحسب عدده) عنایت میکند.
اگرچه ذکر شده که هر درهم در این راه، با صد هزار درهم برابری میکند، اما خداوند به فضل و کرامت خویش، برای کسی که حرمت غدیر را نگاه داشته و در راه ترویج آن قدمی بردارد، عطایی بسیار فراتر از اینها در نظر میگیرد. چنانکه وقتی راوی از شنیدن این فضائل شگفتزده شد، امام صادق (علیهالسلام) با سه بار سوگندِ پیاپی بر اهمیت مطلب تأکید کرده و فرمودند: «آیا گمان کردهای که خداوند متعال روزی با عظمتتر و برتر از روز غدیر خلق کرده است؟» فرمود: لا ولله، لا ولله، لا والله این کلام امام، به روشنی نشان میدهد که غدیر چه فرصت بینظیر و تجارت پرسودی برای کسانی است که به دنبال خدمتی در این آستان هستند. بسیار پیش میآید که حسرت میخوریم چرا به دلیل تنگدستی یا نبود سرمایه، نتوانستهایم کارهای خیری برای خودمان یا به نیابت از پدر، مادر و گذشتگانمان انجام دهیم. اما غدیر، همان فرصت طلایی و تجارت پرسودی است که این خلأ را جبران میکند. این روز، بهترین زمان برای سرمایهگذاری است؛ هم برای خودِ انسان و هم برای عزیزانی که اکنون دستشان از دنیا کوتاه و اسیر خاک هستند.
نکته دوم این است که احیای غدیر، در حقیقت احیای تمامی خوبیهاست؛ چرا که این امر به معنای زنده نگاه داشتن فرهنگ اهلبیت(علیهمالسلام) است. فرهنگ آنان همان مکتبی است که ارزشهای والایی چون شهامت، شجاعت، حیا، عفت، غیرت و ایثار را به انسان معرفی میکند. با تبیین جایگاه امیرالمؤمنین(ع) و اهلبیت، در واقع شخصیتهایی به جامعه معرفی میشوند که ویژگیهای منحصربهفردشان مورد ستایش قرآن کریم قرار گرفته است. خداوند در آیات متعددی پرده از ایثار بینظیر آنان برمیدارد و میفرماید آنان کسانی هستند که دیگران را بر خود مقدم میدارند، حتی در حالی که خود در نیاز شدید بهسر میبرند.
نمونه بارز این سیره در سوره مبارکه انسان و آیه شریفه «و یُطعِمونَ الطَّعامَ عَلى حُبِّهِ مِسکینًا وَ یَتیمًا وَ اَسیرًا» متجلی است؛ آنجا که امیرالمؤمنین، حضرت زهرا و امام حسن و امام حسین(علیهمالسلام) در اوج نیاز، خوراک خود را انفاق کردند. اینها الگوهای تربیتی مکتبی هستند که غدیر پیامآور آن است. از این رو، اگر غدیر در میان جامعه ما به درستی احیا، تبلیغ و فرهنگسازی شود، بسیاری از آسیبها، مشکلات و ناامنیهایی که امروز با آنها مواجه هستیم، برطرف خواهد شد. ترویج غدیر در واقع معرفیِ الگوهای رفتاری و منش اهل بیت(ع) است که با نهادینه شدن آن، جامعه به سوی سلامت و امنیت حرکت خواهد کرد.
امام رضا(علیهالسلام) در روایتی شگفتانگیز میفرمایند: هر کس در روز غدیر مؤمنی را اطعام کند، گویا تمامی پیامبران و صدیقین را اطعام کرده است. این کلام نشان از عظمت و فضیلتی بیکران دارد که در یک عمل ساده نهفته است. بنابراین، هر یک از ما میتوانیم به اندازه توان، هنر و حرفهای که داریم، سهمی در این برکت داشته باشیم. کافی است لحظهای بیندیشیم و تصمیمی عملی بگیریم؛ لازم نیست همیشه به دنبال کارهای سخت و سنگین باشیم. گاهی این احیاگری، در خرید لباس نو برای فرزندان به مناسبت غدیر جلوه میکند، و گاهی در اقدام زیبای آن کاسبی که به عشق امیرالمؤمنین(ع)، تابلوی تخفیفی پشت شیشه مغازهاش میگذارد. همین کارهای بهظاهر کوچک، وقتی در کنار هم قرار میگیرند، باعث فرهنگسازی میشوند و ذائقه جامعه را با حلاوت غدیر شیرین میکنند. الگوگیری از مناسبتهای دیگر میتواند راهگشای ما در غدیر باشد؛ بهعنوان مثال، یکی از کاسبان محل ما بنری نصب کرده بود که به مناسبت ماه مبارک رمضان، اجناس را با تخفیف ویژه عرضه میکرد. این کار فراتر از یک تخفیف ساده، پیامی عمیق را به مشتری منتقل میکند؛ اینکه این خرید و این تخفیف، به میمنت و حرمتِ ماهِ خداست.
در غدیر هم میتوان همین نمادسازیها را انجام داد. از کاسبی که برای شادباشِ عید، شکلاتی در کنار خریدِ مشتری میگذارد، تا راننده تاکسی که به عشق امیرالمؤمنین(ع) در این روز جور دیگری با مسافران همراهی میکند. یا همین ایستگاههای صلواتی و موکبهایی که در این هوای گرم، با لیوانی شربتِ خنک کامِ عابران و رهگذران را شیرین میکنند. این اقدامات، شاید ساده به نظر برسند، اما در دل خود در حال «فرهنگسازی» هستند؛ چرا که یاد غدیر را در ذائقه و ذهن مردم زنده نگاه میدارند و آرامآرام این عید بزرگ را به متن زندگی اجتماعی ما میآورند.
در کنار تمام فضیلتها و پاداشهای بیکرانی که برای غدیر برشمردیم، نباید از یاد برد که احیای این روز، یک تکلیف و مسئولیت سنگین بر دوش هر کسی است که پیام غدیر به او رسیده است. غدیر تنها یک فرصت برای پاداش گرفتن نیست، بلکه وظیفهای است که پیامبر اکرم(ص) بر عهده هر پدر و مادری نهاده است؛ آنجا که فرمودند حاضران به غایبان و پدران به فرزندان این پیام را تا روز قیامت برسانند. هر یک از ما در هر جایگاه اجتماعی که هستیم، موظفیم بپرسیم برای تبلیغ غدیر چه کردهایم؟ همانگونه که در مسئولیتهای روزمره دنیوی خود حساس و دقیق هستیم، باید نسبت به این تکلیف الهی نیز اهتمام داشته باشیم.
از سوی دیگر، ما در دوران امام زمان(عجلاللهفرجه) زندگی میکنیم؛ همان امامی که طبق فرموده امام جواد(ع)، زمانی ظهور میکنند که بسیاری از مسیر حق منحرف شده و یاد ایشان را از خاطر بردهاند. غصه بزرگ اینجاست که گاهی ادعای محبت اهل بیت(ع) را داریم، اما در عمل و رفتار، راه سقیفه را میپیماییم. بسیاری از مشکلات امروز ما ناشی از آن است که تنها پوستهای از فرهنگ اهل بیت را نگاه داشتهایم، در حالی که حقیقت رفتار، تربیت و منشِ اجتماعی ما با معیار غدیر فاصله گرفته است. احیای غدیر، در واقع بازگشت از رفتارهای سقیفهای به سوی جلب رضایت امام زمان(عج) است تا زندگی و جامعهمان را بر مدار حقیقتِ ولایت تنظیم کنیم.
امام جواد(علیهالسلام) هشدار دادهاند که در دوران غیبت، عده زیادی از مسیر حق منحرف میشوند. برای آنکه دست ما در دست امام زمان(عج) باقی بماند و از این تلاطمها مصون بمانیم، باید به حقیقت کلام رسول خدا(ص) در غدیر بازگردیم؛ آنجا که در توصیف جایگاه والای آخرین وارث غدیر فرمودند: «نوری نیست مگر نزد او». در این دوران تاریک غیبت، تنها راه رسیدن به نور، توجه حقیقی به امام زمان(عج) و معنا بخشیدن به «انتظار» است. انتظار، یک ادعای قلبی صرف نیست؛ انتظار یعنی حرکت و اقدام. همانگونه که برای آمدن یک مهمان عزیز، خانه را مهیا و مقدمات را فراهم میکنیم، برای امام زمان(عج) نیز باید کاری کرد. امروز، باارزشترین عمل و والاترین خدمت برای خوشنودی ایشان، احیای غدیر و ترویج فرهنگ اصیل اهل بیت(ع) است. اگر جامعه ما بخواهد به امنیت، رشد و کمال حقیقی برسد، راهی جز تمسک به فضایل و حقیقت غدیر ندارد. بیایید با نگاهی ویژه به روایات عظمت این روز، عهد ببندیم که از زمره غدیریان باشیم؛ کسانی که با عنایت پدرانه امام عصر(عج)، عمر، جوانی و سرمایه خود را در راه نصرت امیرالمؤمنین(ع) و امام زمان (عج) خرج میکنند. انشاءالله که این تلاشهای کوچک، مورد قبول آستان مهدوی قرار گیرد و مسیر سعادت ما و جامعهمان را هموار سازد. باید بدانیم که اگر عمر، جوانی و سرمایه ما در راه امام زمان (عجلاللهفرجه) خرج نشود، در مسیرهایی صرف خواهد شد که جز حقارت و ذلت عایدی ندارد؛ انسانی که برای امامش قدمی برندارد، همچون بارکش بیابان است که رنج میبرد اما به مقصود نمیرسد. در مقابل، خوشا به حال کسی که مدالِ افتخارِ تبلیغ غدیر بر سینه او بنشیند.
عظمت امیرالمؤمنین(علیهالسلام) فراتر از آن است که در ظرف کلمات بگنجد؛ چنانکه وقتی از شافعی خواستند علی(ع) را توصیف کند، گفت: چه بگویم درباره مردی که دشمنانش از روی حسادت فضایل او را کتمان کردند و دوستانش از ترس و تقیه مفاخر او را پنهان نمودند، اما با این حال، فضایل او چنان از میان این دو جبهه فوران کرد که تمام شرق و غرب عالم را فرا گرفت. امروز نیز حقیقت همان است؛ نام علی(ع) عالمگیر شده است، اما خوشا به حال آن سعادتمندی که در این مسیرِ صراط مستقیم، همراه و همگام با یگانه وارث غدیر، حضرت صاحبالزمان(عج) باشد. کسی که نام علی را فریاد میزند، در واقع راه را برای ظهور منتقم خون اهل بیت(ع) هموار میکند.
از درگاه خداوند متعال و با عظمت، عاجزانه تمنا داریم که نام ما را در طومار احیاکنندگان غدیر و در زمره غدیریانِ منتظر ثبت بفرماید. از او میخواهیم که به ما توفیق دهد تا پیش از آنکه فرصتها از دست برود، سهمی در جهانی شدن نام مولایمان داشته باشیم. اللهم عجل لولیک الفرج و جعلنا من خیر اعوانه و انصاره
