پیروزی تمدنی امام حسین(ع) و تحلیل سنت‌های نصر و خلف در واقعه عاشورا

به گزارش ایکنا، حجت‌الاسلام والمسلمین قاسم ترخان، عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، در نشست علمی «عاشورا و ارتباط سنت‌های الهی با علوم انسانی» که توسط مجمع عالی حکمت اسلامی برگزار شد، به تعریف سنن الهی پرداخت.

وی اظهار کرد: سنن، قوانینی هستند که خداوند جهان را بر اساس آن‌ها اداره می‌کند؛ اما تأکید داشت که این واژه با «قانون طبیعی» تفاوت دارد و قرآن برای اشاره به قوانین طبیعی، از واژه «قدر» استفاده کرده است.

‌ترخان با تقسیم‌بندی سنت‌ها، افزود: برخی سنت‌ها «مطلق» هستند؛ مانند سنت هدایت پیامبران که مستقل از اراده انسان است و خداوند پیامبر را برای هدایت بشر می‌فرستد. گروه دوم، سنت‌هایی هستند که با اراده انسان پیوند دارند، مانند «سنت برکت» (که در صورت ایمان و تقوای اهل شهرها، برکات آسمانی و زمینی گشوده می‌شود) یا «سنت نصر» (یاری الهی در مقابل یاری دین خدا). ‌سنت‌های «مشروط» نیز وجود دارند؛ چنان‌که خداوند حفظ دین خود را تضمین کرده است، اما این امر مستلزم وجود اسبابی است و ما باید در مسیر حفظ دین گام برداریم؛ در غیر این صورت، افرادی دیگر برای این کار برانگیخته خواهند شد.

وی با بیان اینکه سنت‌های مشروط و مرتبط با انسان، حالتی رقابتی دارند، تصریح کرد: تحقق این سنت‌ها حتمی است و حمایت مؤمنان از دین، در «سرعت و کیفیت» حفظ آن تأثیر دارد، اما در «اصل وقوع» آن اثرگذار نیست، زیرا حرکت تکاملی تاریخ به سوی تحقق آن است.

‌عاشورا؛ مظهر سنن هدایت و اضلال

ترخان با اشاره به ابعاد سنت‌های عاشورا بیان کرد: عاشورا مظهر سنت هدایت و اضلال است. تلاش ما برای یادگیری و تکرار شعار «حسین حسین»، همگی در راستای تحقق جامعه مطلوب مهدوی است که آرزوی تمامی انبیا و اولیای الهی و حاصل رشد بشریت است.

وی تبیین کرد: واقعه عاشورا در واقع گونه مشروط سنت را متبلور کرده است و پس از آن، سنت «استخلاف صالحان» (امامت) جاری می‌شود. همچنین مفاهیمی چون «سنت امداد ویژه»، «معیت»، «نصر» و «سنت خلف» از سنن مهمی هستند که در عاشورا تجلی یافته‌اند و باید کارکرد آن‌ها در علوم انسانی تبیین شود.

‌ابتلائات اختیاری در کربلا

عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی با اشاره به «سنت ابتلاء» اظهار کرد: هدف خلقت، رسیدن انسان و جوامع به کمال است و سنت آزمایش (ابتلاء) — چه در قالب سختی‌ها و چه خوشی‌ها — برای همین هدف وضع شده است. وی با استناد به آیات قرآن، تأکید کرد که هدف از «تداول ایام» (چرخیدن روزگار)، غربالگری و تمحیص مؤمنان از دیگران است.

‌وی در ادامه افزود: در حادثه عاشورا، ما شاهد «ابتلائات اختیاری» هستیم که با ابتلائات غیرارادی (مانند زلزله و سیل) تفاوت دارد و همین ویژگی، کربلا را از سایر حوادث متمایز می‌کند. ایشان با ارائه مثالی از وضعیت کنونی اشاره کرد: اگر ما در سطح بین‌المللی امر به معروف نکنیم و در برابر استکبار (مانند آمریکا) نایستیم، کسی به ما توجهی نخواهد کرد؛ بنابراین بسیاری از ابتلائات فعلی مانند محاصره اقتصادی و تحریم‌ها، نتیجه گزینش ما در مسیر ابتلائات اختیاری است.

‌ترخان تأکید کرد: ما امر به معروف و ایستادگی در برابر ظلم جهانی را وظیفه‌ای الهی می‌دانیم؛ امام حسین(ع) نیز با شعار «انی امر بالمعروف و انهی عن المنکر»، ابتلائات اختیاری را به جان خرید. این ابتلائات حتی پس از شهادت ایشان نیز ادامه داشت، مانند تاختن اسب بر بدن مبارکشان و آتش زدن خیمه‌ها.

‌سنت جعل امامت

ترخان در ادامه با اشاره به «سنت جعل امامت» تصریح کرد: این دیدگاه از ابتکارات بنده است و کمتر در آثار پژوهشی به آن پرداخته شده است؛ بر اساس این سنت، پیش از رسیدن به مقام امامت، باید ابتلائات بزرگی برای افراد رخ دهد که این روند در عاشورا به اوج خود رسید. این سنت دارای سه مصداق و لایه است؛ لایه اول، جنبه کلامی دارد و به این معناست که خداوند بر خود فرض کرده است که امام بفرستد، که همین امر همان «سنت مطلق هدایت» است. وی افزود که امامت مقوله‌ای تشکیکی است و حتی امامت انسان غیرمعصوم را نیز شامل می‌شود.

‌عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی تأکید کرد: شرط دستیابی به امامت در هر مرتبه، ایمان و یقین است. ایشان با اشاره به سخنان رهبر شهید در حوادث اخیر اشاره کرد که فرمودند اگر حادثه‌ای برای کشور رخ دهد، مردم «مبعوث» خواهند شد؛ در واقع مردم خود امام شدند و این دستاورد، محصول تربیت قائد شهید بود.

‌وی با استناد به آیه شریفه «وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ...» افزود: گروهی که برتر از بقیه امت هستند (یعنی امامان و پیشروان)، باید امر به معروف و نهی از منکر کنند. بنابراین، اگر کسی در برابر ظلم، طاغوت و زور نایستد، اساساً نوبت به «سنت جعل امامت» نمی‌رسد؛ چرا که این سنت، مشروط است. به عبارتی، اگر امر به معروف و نهی از منکر صورت گیرد، انسان به مقام امامت می‌رسد، از برترین‌های امت می‌گردد و به رستگاری و فلاح می‌رسد.

‌چیستی سنت نصر در عاشورا

ترخان با پرداختن به «سنت نصر» (یاری الهی) در بحث عاشورا بیان کرد: نباید تصور شود چون امام حسین(ع) در جنگ ظاهری شکست خورد، پیروز نشد. بحث ما در اینجا «تمدنی» است؛ امروز می‌بینیم که در نهایت امام حسین(ع) پیروز شد و یزید شکست خورد، تا جایی که امروز از یزید جز لعن و نفرین باقی نمانده و دودمان بنی‌امیه از بین رفته است. گواه این پیروزی تمدنی را می‌توان در عظمت اربعین مشاهده کرد.

وی با تبیین «سنت خلف»، اظهار کرد: خداوند در این سنت تأکید فرموده است که جایگزینی و جبران دارد؛ یعنی اگر کسی در راه خدا انفاق کند، خداوند آن را جبران خواهد کرد. در این مسیر، نه تنها مال رشد می‌کند، بلکه خود انسان نیز تزکیه شده و جامعه در پرتو خمس و زکات تعالی می‌یابد.

این پژوهشگر تصریح کرد: حضرت علی(ع) فرمودند اگر یقین به سنت خلف داشتی، به راحتی انفاق می‌کردی و بخل نمی‌ورزیدی. این قانون تنها مختص مال نیست، بلکه در مورد «جان» نیز مصداق دارد. امام حسین(ع) در کربلا از همه چیز خود گذشت و خداوند نیز برای ایشان جبران کرد؛ اکنون استجاب بودن دعا در بارگاه ایشان، تداوم نسل امامت از ایشان و نماز در حائر حسینی، همگی بر اساس «سنت خلف» است.

عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی در پاسخ به این پرسش که «چرا خداوند از تاختن اسب‌ها بر پیکر امام حسین(ع) جلوگیری نکرد، اما مانع از شخم زدن زمین کربلا توسط متوکل شد؟»، بیان کرد: در مورد امام حسین(ع)، ایشان خواستند همه چیز خود را، حتی پیکرشان را، فدای خدا کنند تا الگوی کامل ایثار باشند، اما در مورد متوکل، ماجرا متفاوت است و هدف الهی با آن تضادی ندارد.

ترخان در پایان با اشاره به «سنت امهال و استدراج» در عاشورا بیان کرد: حضرت زینب(س) در مواجهه با یزید از این سنت بهره بردند و به او فرمودند که قدرت فعلی‌اش را هنر نپندارد، زیرا خداوند او را آزمایش می‌کند تا در نهایت به «استدراج» (سقوط تدریجی) برسد. اگر علوم انسانی از چنین معارفی سیراب شود، چهره‌ای کاملاً متفاوت و وحیانی پیدا خواهد کرد.